Một chiếc nón lá làm tay tốt có mặt lá trắng đều, phẳng, không vệt xém; đường khâu ở mặt trong dày, đều, thẳng theo từng vòng; vành miệng tròn, nức chắc; cầm lên thấy cứng cáp mà không nặng. Giữ nón bền chủ yếu nhờ ba việc: phơi khô sau khi đi mưa, treo ở chỗ thoáng, không đè vật nặng lên nón. Đó là kinh nghiệm người làm nón ở làng Chuông, xã Phương Trung cũ, nay là xã Thanh Oai của Hà Nội, vẫn dặn khách.
Bài này dành cho người muốn mua nón để đội thật, làm quà, dùng cho biểu diễn hay trang trí, và muốn chiếc nón theo mình lâu. Nội dung không so sánh giá, không giới thiệu cửa hàng nào, chỉ nói những điều người mua tự kiểm được bằng mắt và tay, cùng cách cất giữ cho đúng với một vật làm từ lá cây.
Năm điểm nhìn trước khi chọn một chiếc nón
Mặt lá ngoài. Đưa nón ra chỗ sáng, xoay một vòng. Lá ngoài nên cùng một tông trắng ngà, không có vệt nâu do là quá lửa, không xước, không đốm mốc. Một vài khác biệt màu rất nhẹ giữa các lá là bình thường với lá tự nhiên; nhưng nếu có lá trắng lá vàng lẫn lộn rõ rệt thì người làm đã không chọn lá kỹ.
Đường gối lá. Các mép lá chồng lên nhau nên chạy thẳng từ chóp xuống miệng như những tia đều. Đường gối lá xiên hoặc lượn chứng tỏ khi xếp lá người thợ không căn kỹ, nón đội lâu dễ xô.
Đường khâu mặt trong. Lật ngửa nón. Đây là chỗ thể hiện tay nghề rõ nhất. Mũi khâu nên nhỏ, đều, khoảng cách bằng nhau từ vòng trên cùng xuống vòng dưới cùng; chỉ không chùng, không có chỗ thưa bất thường. Nón làm vội thường có các vòng dưới khâu thưa hơn vòng trên.
Chóp và vành miệng. Chóp nên nhọn, gọn, không phồng hay thủng. Vành miệng tròn khi đặt nón úp lên mặt phẳng, không vênh; mối nối vành được nức kín, sờ không thấy lởm chởm.
Độ cứng và trọng lượng. Cầm nón bằng hai tay, ấn nhẹ vào thân. Nón tốt đàn hồi lại ngay, không lún, không kêu răng rắc. Nón quá nặng có thể do lá dày, mo dày hoặc lớp phủ quá nhiều; nón quá nhẹ, mềm có thể thiếu lớp cốt bên trong.
Hiểu các lớp bên trong để chọn đúng loại
Nón làng Chuông thường có ba lớp: lá trong, mo nang ở giữa và lá ngoài. Lớp mo nang làm cốt, giúp nón đứng dáng và chịu được nắng mưa. Nhìn từ ngoài khó thấy lớp mo, nhưng soi nón ngược sáng sẽ thấy phần lá có một lớp sẫm hơn bên trong, đó là dấu hiệu nón có cốt. Nón chỉ hai lớp lá không có mo thì nhẹ, mát nhưng mau mềm.
Tuỳ mục đích mà chọn độ dày khác nhau. Người làm ruộng, bán hàng ngoài trời, đi chợ cần nón dày, cứng, chịu mưa. Người mua làm quà hoặc dùng múa, chụp ảnh lại thích nón mỏng, thanh, nhẹ, có khi lồng hoa giấy giữa các lớp lá để soi lên thấy hình. Không có loại nào hơn loại nào, chỉ có loại hợp với việc mình định dùng.
Vì thế khi mua nên nói rõ với người bán mình mua để làm gì. Người làm nghề lâu năm sẽ gợi ý đúng loại, thay vì người mua tự chọn chiếc đẹp mắt nhất rồi về thấy không hợp. Ở làng nghề, câu hỏi "mua để đội đi làm hay để làm quà" thường được người bán hỏi trước cả khi nói chuyện giá. Nếu mua cho người lớn tuổi đội thường ngày, chọn nón vừa phải, không quá to để khỏi vướng khi đạp xe, đi xe máy.
Chọn nón theo mục đích dùng
Bảng gợi ý cách chọn theo nhu cầu phổ biến. Các đặc điểm ghi là xu hướng chung, mỗi hộ làm nón có cách làm riêng.
| Mục đích | Nên chọn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đội đi làm, đi chợ | Nón dày, có mo, vành chắc, quai bền | Ưu tiên độ cứng hơn độ trắng |
| Làm quà, kỷ niệm | Nón đều màu, khâu đẹp, có thể chọn nón mỏng | Hỏi cách gói để mang đi xa không bẹp |
| Biểu diễn, múa | Nón nhẹ, đều cỡ giữa các chiếc | Đặt cùng một hộ để các chiếc giống nhau |
| Chụp ảnh, trang trí | Nón mỏng, mặt trắng, có thể lồng hoa | Không cần chịu mưa, chú ý chống ẩm khi treo |
| Cho trẻ em | Nón cỡ nhỏ, nhẹ, quai mềm | Kiểm tra mép vành không sắc, không có đầu chỉ cứng |
Nếu cần nhiều chiếc giống nhau, đặt trước với một hộ làm nghề và chờ vài phiên chợ sẽ ra hàng đồng đều hơn là gom từ nhiều chỗ trong một buổi. Nón làm tay từ nhiều tay khác nhau khó khớp hoàn toàn về màu và dáng.
Quai nón: chi tiết nhỏ nhưng quyết định sự thoải mái
Nhiều chiếc nón bán ở làng chưa buộc quai, người mua chọn quai riêng. Quai có loại vải mềm, loại dây lụa, loại nhung, đủ màu. Quai được buộc vào hai bên thân nón qua những vòng chỉ nhỏ khâu sẵn ở vòng vành thứ hai hoặc thứ ba tính từ miệng. Buộc quá cao, nón đội chênh vênh; buộc quá thấp, quai cứa vào cằm.
Người đội nón hằng ngày nên chọn quai bản rộng vừa, chất liệu mềm, không phai màu khi gặp mồ hôi hay mưa. Quai phai màu loang xuống lá nón là lỗi khó sửa nhất, vì vết loang ăn vào thớ lá. Quai trang trí rực rỡ hợp với nón làm quà, nón biểu diễn hơn là nón đi làm ngoài trời.
Khi quai sờn, có thể tháo ra thay mà không ảnh hưởng nón. Đây là lợi thế của nón làm tay: các phần độc lập, hỏng phần nào thay phần đó. Một số hộ ở làng sẵn sàng thay quai, nức lại vành cho khách quen mang nón cũ quay lại. Đó cũng là một cách để biết người làm nón có trân trọng sản phẩm của mình hay không.
Giữ nón bền qua mùa nồm và mùa mưa
Lá nón là vật liệu tự nhiên, nhạy với độ ẩm, nhất là trong những tháng nồm của miền Bắc. Mấy việc dưới đây giúp nón giữ màu, giữ dáng lâu hơn:
- Đi mưa về, lắc nhẹ cho ráo nước, úp nón ở chỗ thoáng gió cho khô tự nhiên. Không cất ngay vào tủ hay túi kín.
- Không phơi nón dưới nắng gắt quá lâu; nắng gắt làm lá khô giòn, lớp phủ ngoài bị rạn. Hong ở bóng râm có gió là tốt nhất.
- Treo nón bằng quai lên móc hoặc úp trên giá, không đè vật nặng lên trên, không chồng nhiều chiếc nón khác loại vào nhau.
- Mùa nồm, để nón ở phòng khô hơn, tránh gần nhà tắm, bếp. Có thể cho vào túi vải thoáng chứ không dùng túi ni lông kín.
- Thấy chấm mốc mới chớm, lau nhẹ bằng khăn khô sạch rồi phơi gió. Mốc đã ăn sâu thì khó làm sạch hoàn toàn.
- Nếu lớp bóng ngoài đã mòn sau nhiều mùa, có thể nhờ người làm nón quét lại; không tự dùng hoá chất tẩy rửa lên lá.
Một chiếc nón được giữ như vậy có thể dùng nhiều năm. Ngược lại, nón tốt mà bị nhét vào cốp xe ẩm hay để dưới gầm giường chỉ qua một mùa nồm đã ố và mềm.
Mang nón đi xa và gửi nón làm quà
Nón có hình chóp và vành rộng, khó nhét vào va li. Cách người làng thường làm là xếp nhiều chiếc lồng vào nhau, chóp chồng chóp, chèn giấy mềm vào giữa để lá không cọ xát, rồi bọc ngoài bằng giấy hoặc túi vải. Nếu chỉ mang một chiếc, có thể đặt nón úp trên cùng hành lý xách tay, tránh gửi vào hầm hàng nơi va li bị chồng ép.
Gửi nón qua dịch vụ vận chuyển thì cần thùng carton đủ rộng để vành không bị ép cong, chèn kín xung quanh. Nên dặn người nhận mở thùng ngay và lấy nón ra để nơi thoáng, không để nón nằm lâu trong thùng kín ở nơi nóng ẩm.
Với khách nước ngoài, nón lá là món quà được ưa chuộng, nhưng một số nơi có quy định về việc mang vật liệu thực vật qua biên giới. Lá nón đã qua xử lý thường không gặp vấn đề, song người mang đi nên tự kiểm quy định của nơi đến. Đây là chuyện của từng quốc gia, không có câu trả lời chung cho mọi nơi.
Nếu mua làm quà cho nhiều người, nên chọn các chiếc cùng cỡ và cùng độ dày để khi lồng vào nhau vừa khít. Nón lệch cỡ lồng vào nhau dễ làm móp vành của chiếc nhỏ hơn.
Mấy hiểu lầm hay gặp khi mua nón
Nón càng trắng càng tốt. Lá nón tự nhiên có màu trắng ngà. Chiếc nón trắng bệch bất thường có thể đã được tẩy mạnh; lá tẩy quá tay thường giòn hơn, mau rạn. Màu trắng ngà đều, bóng nhẹ mới là dấu hiệu lá được phơi, là đúng cách.
Nón càng nặng càng bền. Độ bền đến từ cốt mo nang, vành chắc và đường khâu dày chứ không từ trọng lượng. Nón quá nặng đội lâu mỏi cổ, mà nhiều khi nặng chỉ vì lớp phủ dày.
Nón nào ở làng nghề cũng làm tại chỗ. Ở các làng nghề nổi tiếng, bên cạnh hàng làm tại làng còn có hàng từ nơi khác đưa về bán. Điều đó không sai, nhưng người mua có quyền hỏi và người bán thật thà sẽ nói rõ.
Nón làm tay thì chiếc nào cũng giống hệt nhau. Hai chiếc nón của cùng một người thợ vẫn có khác biệt nhỏ về màu lá và đường khâu. Sự khác nhau ấy là đặc điểm của hàng thủ công, không phải lỗi. Cần đồng đều tuyệt đối thì phải đặt trước và chấp nhận chờ.
Mua tận làng hay mua ngoài phố
Nón lá bày bán ở nhiều nơi trong nội thành Hà Nội, từ chợ, cửa hàng lưu niệm đến các sạp vỉa hè. Một phần trong đó có nguồn từ các làng nghề quanh Hà Nội, trong đó có làng Chuông; một phần từ các vùng làm nón khác. Không phải chiếc nào gọi là nón Chuông cũng làm tại làng Chuông.
Mua tận làng có cái lợi là thấy được người làm, hỏi được cách làm, chọn được trong nhiều chiếc và có thể đặt loại mình cần. Mua ngoài phố tiện hơn khi chỉ cần một chiếc làm quà vội. Dù mua ở đâu, các điểm kiểm tra nói ở trên vẫn dùng được: mặt lá, đường gối, đường khâu, chóp, vành và độ cứng.
Người muốn ủng hộ người làm nghề có thể hỏi thẳng nón do ai làm, làm ở đâu. Câu hỏi ấy không có gì thất lễ, ngược lại người làm nghề thật thường vui khi được hỏi. Nó cũng giúp người mua hiểu vì sao hai chiếc nón trông giống nhau mà được bán khác nhau: khác ở lá, ở cốt, ở số giờ người thợ ngồi khâu.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết nón có lớp mo nang bên trong?
Soi nón ngược về phía nguồn sáng. Nón có lớp mo nang sẽ thấy một lớp sẫm hơn nằm giữa hai lớp lá và ánh sáng xuyên qua ít hơn. Ấn nhẹ vào thân nón, nón có cốt sẽ cứng và đàn hồi tốt hơn nón chỉ có hai lớp lá.
Nón lá bị mốc có cứu được không?
Mốc mới chớm thành chấm nhỏ trên mặt có thể lau bằng khăn khô sạch rồi hong gió cho khô kiệt. Khi mốc đã loang thành mảng, ăn vào thớ lá thì khó làm sạch hoàn toàn và lá thường đã yếu. Không nên dùng hoá chất tẩy mạnh vì làm lá giòn, bạc màu.
Có nên quét thêm dầu bóng cho nón cũ không?
Khi lớp bóng ngoài đã mòn sau nhiều mùa, quét lại giúp nón chống thấm tốt hơn. Nên nhờ người làm nón thực hiện vì họ biết loại phủ phù hợp và quét mỏng đều. Tự quét dày hoặc dùng loại sơn không hợp có thể làm nón nặng, dính và đổi màu.
Nón mỏng lồng hoa có đội đi mưa được không?
Nón mỏng chủ yếu để làm quà, biểu diễn, chụp ảnh. Đội đi nắng nhẹ được, nhưng gặp mưa lớn dễ thấm và lớp hoa giấy bên trong có thể loang màu. Người cần nón đội ngoài trời thường xuyên nên chọn nón dày có cốt.
Mua nón lá cho trẻ nhỏ cần chú ý gì?
Chọn nón cỡ nhỏ, nhẹ, quai mềm và có thể nới. Kiểm tra mép vành và mặt trong không có đầu chỉ cứng hay mép lá sắc có thể cứa vào da. Trẻ hay bóp nón nên chọn nón có cốt để giữ dáng lâu hơn.
Đặt nón số lượng lớn cho đoàn biểu diễn nên làm gì?
Nên đặt trước với một hoặc vài hộ làm nghề, thống nhất cỡ nón, độ dày, màu quai và thời gian giao. Nón làm tay cần thời gian và phụ thuộc mùa lá, vì vậy đặt sớm giúp hộ làm chủ động chọn lá đồng đều. Nhận hàng nên kiểm từng chiếc trước khi thanh toán.