Chợ Chuông là chợ phiên của làng Chuông, xã Phương Trung cũ (nay thuộc xã Thanh Oai, Hà Nội), theo lệ quen thuộc họp vào các ngày có số 4 và số 0 trong tháng âm lịch: mùng 4, mùng 10, 14, 20, 24 và 30, mỗi tháng sáu phiên. Chợ họp từ khi trời còn tối, đông nhất lúc tờ mờ sáng và vãn dần trước trưa. Đây là nơi người làm nón mua lá, vành, mo nang, chỉ khâu và bán nón thành phẩm cho người buôn.
Khác chợ quê thông thường, chợ Chuông gắn chặt với nghề nón. Muốn hiểu nghề ở đây, nhìn phiên chợ là thấy nhanh nhất: nguyên liệu từ đâu về, ai mua, ai bán, nón đi đâu. Lịch phiên có thể thay đổi theo quản lý địa phương hoặc vào dịp đặc biệt, nên trước khi đi xa vẫn nên hỏi người trong làng.
Chợ phiên theo lịch âm: vì sao vẫn giữ
Nhiều chợ làng ở đồng bằng Bắc Bộ xưa họp theo phiên, mỗi chợ chọn những ngày riêng để các làng lân cận luân phiên đi chợ, không giẫm lên nhau. Chợ Chuông giữ lệ đó đến nay. Người làm nón quen nhịp: giữa hai phiên thì làm, đến phiên thì mang nón đi bán và mua nguyên liệu cho đợt sau.
Nhịp sáu phiên mỗi tháng hợp với tốc độ làm nón của một hộ. Đủ thời gian để khâu được một số nón nhất định, lại không quá lâu để hết lá. Người buôn nón cũng tính lịch theo phiên: họ về chợ đúng ngày, gom hàng của nhiều nhà một lần rồi chở đi các nơi.
Ngoài phiên chính, ngày thường vẫn có hàng quán nhỏ trong làng bán đồ ăn, tạp hoá như mọi xóm khác. Nhưng không khí buôn bán nguyên liệu và nón chỉ thật sự rộn ràng vào ngày phiên. Ai đến làng vào ngày không có phiên sẽ chỉ thấy một khu chợ vắng, dễ nghĩ chợ đã thôi họp.
Những thứ bày bán trong một phiên
Lá nón. Mặt hàng chiếm nhiều chỗ nhất. Lá được bó thành từng bó lớn, xếp chồng dưới đất hoặc trên xe. Người mua cầm bó lá lên ngắm màu, vuốt mặt lá, xem gân, mặc cả từng bó. Lá về từ các vùng trồng ở Bắc Trung Bộ qua tay người buôn.
Vành tre, giang và khung. Vành chuốt sẵn được bó theo cỡ, từ vòng nhỏ ở chóp đến vòng to ở miệng. Có người bán cả khuôn gỗ cho người mới vào nghề hoặc nhà cần thay khuôn cũ.
Mo nang. Bẹ măng tre, nứa phơi khô, ép phẳng, dùng làm lớp lót giữa của nón Chuông. Mo được bán theo tập, người mua chọn tấm mỏng đều, không rách, không mốc.
Chỉ khâu và đồ phụ. Cuộn chỉ cước, chỉ trắng, kim khâu, dầu bóng, quai nón đủ màu, có khi cả giấy hoa để lồng trong nón mỏng. Đây là những hàng nhỏ nhưng nhà làm nón nào cũng cần mỗi phiên.
Nón thành phẩm. Người làng mang nón đã khâu xong ra bán, xếp thành từng chồng cao. Người buôn đi dọc chợ, xem hàng, trả giá theo chồng. Khách lẻ cũng mua được, nhưng chợ chủ yếu là mua bán sỉ.
Đường đi của chiếc lá về làng Chuông
Cây nón không mọc ở đồng bằng quanh Thanh Oai. Lá được người dân vùng đồi ở các tỉnh phía Nam Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ cắt, phơi sơ, rồi bán cho người thu gom. Người thu gom bó lại, chở bằng xe tải về các chợ nón ở miền Bắc, trong đó có chợ Chuông. Mùa lá phụ thuộc thời tiết nơi trồng; năm mưa nhiều, lá về ít hoặc chất kém, người làm nón phải chịu theo.
Mo nang cũng đi một chặng dài tương tự, từ những vùng có nhiều tre nứa ở trung du và miền núi phía Bắc. Vành tre thì có thể làm ngay trong vùng hoặc mua từ nơi khác. Như vậy một chiếc nón Chuông là điểm gặp của nguyên liệu từ nhiều vùng, chỉ phần tay nghề là của làng.
Chuỗi cung ứng này giải thích vì sao người làm nón rất nhạy với biến động. Khi nguồn lá khan, người buôn lá nắm thế mạnh; khi nón bán chậm, người buôn nón ép giá. Hộ làm nón đứng giữa, ít khi chủ động được cả hai đầu. Chợ phiên là nơi những thương lượng ấy diễn ra công khai, mỗi phiên một lần.
Người làng chọn nguyên liệu ở chợ ra sao
Người đến chợ lần đầu thấy các bà, các chị cầm bó lá lên rồi đặt xuống rất nhanh, tưởng chọn qua loa. Thật ra mỗi cái nhìn đều có tiêu chí, học dần qua nhiều năm đi chợ cùng mẹ, cùng bà:
- Lá: màu trắng ngà đều, không xanh non, không ngả nâu; gân nhỏ; mặt lá không xước. Bóp nhẹ bó lá, lá còn dẻo chứ không gãy giòn là lá đã được phơi đúng cách.
- Mo nang: tấm mỏng và đều độ dày, không có vết mốc đen ở mép, không thủng lỗ. Mo quá dày làm nón nặng, mo quá mỏng thì không đủ cốt.
- Vành: tre chuốt tròn, đều cỡ suốt chiều dài, không có mắt tre lồi, uốn thử thấy dẻo, không nứt.
- Chỉ khâu: sợi đều, kéo căng không đứt, màu không lẫn. Hộ làm hàng đặt riêng thì giữ một nguồn chỉ quen để màu nón đồng nhất giữa các đợt.
- Số lượng: mua vừa đủ cho số nón làm đến phiên sau, cộng thêm phần dự phòng cho lá hỏng khi là. Mua quá nhiều thì phải cất lâu, gặp nồm dễ mốc.
Những tiêu chí này cũng là bài học vỡ lòng cho người trẻ trong làng muốn theo nghề. Biết chọn nguyên liệu là biết giữ vốn, vì một phiên mua lá hỏng có thể làm mất công sức của cả một đợt nón.
Đi chợ Chuông: nên làm thế nào
Với người muốn đến xem chợ hoặc mua nón, vài điều nên chuẩn bị để không đến sai giờ, sai ngày và không làm phiền người buôn bán:
- Xem lịch âm trước, chọn đúng ngày phiên. Nếu ngày phiên rơi vào lễ, tết hoặc có thay đổi, hỏi người quen ở Phương Trung, Kim Bài hoặc người đã đi gần đây.
- Đi thật sớm. Chợ đông nhất khi trời mới sáng; đến giữa buổi sáng nhiều hàng lá, hàng vành đã thu dọn.
- Gửi xe ở chỗ có người trông ngoài khu chợ, đi bộ vào. Lối đi trong chợ hẹp, hàng bày sát đất.
- Đi chậm, nhường lối cho người gánh, người chở hàng. Đây là chợ làm ăn, không phải phố đi bộ.
- Muốn chụp ảnh người, hỏi trước. Nhiều người bán quen với khách lạ nhưng không phải ai cũng thích bị chụp cận.
- Mua nón lẻ thì chọn chiếc mình ưng, lật xem mặt trong, hỏi người bán nón làm ở đâu.
Người chỉ muốn ngắm chợ có thể đứng ở các góc rộng, quan sát cảnh người làng xem lá, mặc cả, chất nón lên xe. Cảnh ấy diễn ra nhanh, chỉ trong vài giờ buổi sáng.
Mua bán sỉ ở chợ: người làng định giá thế nào
Trong chợ Chuông, giá không ghi trên bảng mà hình thành qua từng lần cầm hàng lên xem. Với lá, người mua nhìn độ trắng, độ dày, chiều dài lá và tỉ lệ lá hỏng trong bó. Một bó nhìn ngoài đẹp mà lõi nhiều lá rách thì người mua quen sẽ rút thử vài lá ở giữa trước khi trả giá. Người bán lá lâu năm cũng biết khách nào kỹ, khách nào dễ, nên cuộc mặc cả diễn ra nhanh và ít khi to tiếng.
Với nón thành phẩm, người buôn xem theo chồng: nón có đều cỡ không, mặt có trắng không, đường khâu có dày không, có chiếc nào ố hay méo. Hàng đẹp đều được trả cao hơn hàng lẫn lộn. Vì vậy các hộ làm nón thường tự phân loại trước ở nhà, chồng nào ra chồng ấy, tránh để một vài chiếc xấu kéo giá cả chồng xuống.
Giá cụ thể thay đổi theo từng phiên, theo mùa lá và theo nhu cầu của người buôn, nên bài này không nêu con số. Điều đáng biết là vào những tháng gần Tết, dịp lễ hội mùa xuân hay khi có đơn hàng biểu diễn, quà tặng, nhu cầu nón tăng và chợ sôi động hơn. Những tháng mưa nhiều, nón khó phơi, người làng làm chậm lại và chợ cũng thưa hàng hơn. Người buôn và người làm đều theo nhịp mùa đó mà tính chuyện làm ăn cả năm.
Chợ Chuông ngày phiên và ngày thường
Bảng so sánh giúp người lần đầu đến hình dung nên chọn ngày nào cho mục đích của mình. Hai kiểu ngày cho hai trải nghiệm khác hẳn nhau, nên đừng thất vọng khi đến vào ngày thường mà thấy chợ vắng: đó là lúc cả làng đang ở nhà làm nón cho phiên tới.
| Tiêu chí | Ngày phiên | Ngày thường |
|---|---|---|
| Hàng lá, vành, mo | Bày nhiều, đủ loại | Hầu như không có |
| Nón thành phẩm | Nhiều, bán sỉ theo chồng | Mua lẻ ở một vài nhà, cửa hàng |
| Không khí | Đông, nhanh, tan sớm | Yên tĩnh như chợ xóm |
| Hợp với ai | Người muốn xem nghề, người buôn | Người muốn mua lẻ, xem nhà làm nón |
| Cần để ý | Đến sớm, lối đi chật | Hỏi nhà làm nón trước khi vào |
Ai muốn xem người ta khâu nón thì ngày thường lại hợp hơn, vì hôm đó các hộ ở nhà làm. Ngày phiên mọi người bận buôn bán, ít thời gian trò chuyện. Cách hợp lý cho người muốn thấy cả hai mặt của nghề là đi hai lần: một lần vào sáng sớm ngày phiên để xem chợ, một lần vào ngày thường để xem các nhà ngồi khâu ở hiên.
Chợ Chuông trong đời sống làng hôm nay
Cũng như nhiều chợ phiên ven đô Hà Nội, chợ Chuông đang thay đổi. Một phần việc mua bán nguyên liệu và nón chuyển sang gọi điện, nhắn tin giữa người buôn quen với hộ làm. Người buôn có thể đến tận nhà lấy hàng mà không chờ phiên. Một số nhà bán nón qua mạng cho khách ở xa. Chợ vì thế không còn là kênh duy nhất như trước.
Dù vậy, phiên chợ vẫn giữ vai trò nơi định giá và nơi gặp gỡ. Người làm nón ra chợ để biết lá phiên này ra sao, nón đang được trả thế nào, ai đang cần loại nón gì. Người già trong làng ra chợ còn để gặp nhau. Những thông tin đó không gói gọn trong một tin nhắn.
Với khách đến từ nội thành, phiên chợ Chuông là một trong số ít chợ còn giữ được dáng chợ nghề ở rìa Hà Nội. Nhưng đó là chợ của người làm ăn. Đến xem, mua một chiếc nón, giữ lịch sự với người bán là cách ứng xử hợp lẽ, giúp chợ giữ được nhịp của mình thay vì biến thành điểm chụp ảnh đông đúc.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Chuông họp vào những ngày nào trong tháng?
Theo lệ quen thuộc, chợ họp vào các ngày có số 4 và số 0 theo lịch âm: mùng 4, mùng 10, 14, 20, 24 và 30. Tháng âm thiếu không có ngày 30 thì phiên đó không họp hoặc họp theo cách người làng thống nhất. Trước khi đi xa nên hỏi lại người địa phương.
Chợ Chuông họp từ mấy giờ và tan lúc nào?
Chợ họp từ khi trời còn tối, đông nhất khoảng tờ mờ sáng đến đầu buổi sáng, sau đó vãn dần và thường tan trước trưa. Giờ cụ thể thay đổi theo mùa và theo phiên. Người muốn xem cảnh mua bán lá, vành nên đến càng sớm càng tốt.
Khách lẻ có mua được nón ở chợ Chuông không?
Có, người bán vẫn bán lẻ cho khách. Nhưng chợ chủ yếu là nơi mua bán sỉ giữa hộ làm nón và người buôn, nên có lúc người bán ưu tiên khách mua nhiều. Khách lẻ muốn chọn kỹ có thể hỏi mua tại nhà các hộ làm nón vào ngày thường.
Lá làm nón ở làng Chuông lấy từ đâu?
Lá nón không trồng tại làng mà được thu mua từ các vùng đồi có cây nón ở phía Nam Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, qua người thu gom rồi chở về chợ. Mo nang và vành tre cũng đến từ nhiều vùng. Chất lượng lá mỗi mùa phụ thuộc thời tiết ở nơi trồng.
Đi chợ Chuông từ nội thành Hà Nội có xa không?
Làng Chuông nằm ở vùng Thanh Oai cũ, phía Tây Nam nội thành, đi qua Hà Đông theo các trục đường hướng về Kim Bài. Thời gian đi tuỳ điểm xuất phát và tình trạng giao thông buổi sáng. Vì chợ họp rất sớm, người ở xa nên tính xuất phát từ lúc trời chưa sáng.
Có nên mang trẻ nhỏ đi chợ Chuông không?
Trẻ có thể thích thú với cảnh chợ nhiều màu, nhưng lối đi hẹp, đông, hàng bày sát đất và người chở hàng qua lại liên tục. Nếu mang trẻ đi, người lớn nên nắm tay suốt, tránh giờ đông nhất và chọn chỗ rộng để đứng quan sát.