Bình Đà là làng thuộc xã Bình Minh của huyện Thanh Oai cũ, từ 7/2025 nằm trong xã Bình Minh mới của Hà Nội (gồm Bình Minh, Cao Viên, Cự Khê, Bích Hòa, Thanh Cao cũ). Làng từng nổi tiếng khắp vùng về nghề làm pháo. Khi Nhà nước cấm sản xuất và đốt pháo nổ từ ngày 1/1/1995, Bình Đà buộc phải bỏ nghề cũ và dần chuyển sang sản xuất hàng điện dân dụng như ổ cắm, phích cắm, công tắc cùng các đồ nhựa, kim khí nhỏ.
Câu chuyện Bình Đà là một trong những ví dụ rõ nhất ở ven đô Hà Nội về một làng nghề phải đổi nghề vì luật, không phải vì thị trường. Bài này kể lại hành trình đó ở góc nghề và người làm nghề: nghề pháo từng vận hành ra sao, cú sốc năm 1995, cách làng tìm nghề mới, và những điều người ngoài nên biết khi tìm hiểu hay làm ăn với các xưởng ở đây.
Nghề pháo trong ký ức làng
Trước năm 1995, pháo Tết là hàng hoá quen thuộc của mọi gia đình miền Bắc. Bình Đà là một trong những làng làm pháo được nhắc tên nhiều nhất ở vùng Hà Đông, Hà Tây cũ. Pháo của làng được người buôn mang đi bán khắp các chợ, nhất là trong tháng Chạp. Nhiều nhà trong làng sống chủ yếu nhờ mùa pháo cuối năm, các tháng khác làm ruộng và chuẩn bị nguyên liệu.
Nghề pháo là nghề nhiều công đoạn: cuốn ống giấy, làm ngòi, nhồi thuốc, kết dây, bọc giấy đỏ. Phần lớn công đoạn làm bằng tay, cả nhà cùng làm. Trẻ con cuốn giấy, người lớn làm các khâu nguy hiểm hơn. Người già trong làng còn nhớ những tháng cuối năm cả làng đỏ rực giấy pháo phơi ở sân, ở ngõ.
Pháo cũng gắn với sinh hoạt văn hoá của làng: đốt pháo mừng hội, mừng xuân, có những tục thi pháo, rước pháo trong ngày hội ở nhiều làng Bắc Bộ. Chi tiết về hội làng Bình Đà và đình làng thuộc phần đình chùa, lễ hội của trang; ở đây chỉ cần hiểu rằng pháo vừa là nghề kiếm sống, vừa là niềm tự hào của làng trong nhiều thế hệ.
Nhưng nghề pháo cũng mang theo rủi ro rất lớn. Thuốc pháo là chất dễ cháy nổ, làm trong nhà ở, sân phơi, giữa khu dân cư đông đúc. Tai nạn cháy nổ ở các làng pháo không phải chuyện hiếm trong những năm trước lệnh cấm. Người làng không thích nhắc nhiều, nhưng những ký ức đau ấy là một phần của lịch sử nghề.
Năm 1995: lệnh cấm và cú sốc của một làng nghề
Cuối năm 1994, Thủ tướng Chính phủ ban hành chỉ thị cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo nổ, có hiệu lực từ ngày 1/1/1995. Lý do chính là tai nạn, thương vong và cháy nổ do pháo gây ra mỗi dịp Tết. Với các gia đình nói chung, Tết thiếu tiếng pháo là một thay đổi lớn về thói quen. Với làng pháo như Bình Đà, đó là mất nghề.
Hãy hình dung một làng có nhiều hộ sống chủ yếu nhờ mùa pháo, có nguyên liệu tồn, có khách buôn quen, có kỹ năng truyền đời, bỗng chốc không được làm nữa. Không có nghề thay thế sẵn, không có vốn lớn để chuyển đổi. Nhiều người trong làng phải quay về làm ruộng toàn thời gian, đi làm thuê, hoặc đi buôn bán xa để kiếm sống trong những năm đầu.
Giai đoạn chuyển tiếp này kéo dài và không dễ dàng. Các bài viết, phóng sự về Bình Đà sau này thường nhắc lại khoảng thời gian những năm sau lệnh cấm như một bước ngoặt: làng phải tự tìm hướng đi, thử nhiều nghề khác nhau trước khi tìm được hướng có thể nuôi sống nhiều hộ. Không có một ngày cụ thể nào đánh dấu Bình Đà trở thành làng hàng điện; đó là quá trình nhiều năm, từng hộ một.
Vì sao lại là hàng điện dân dụng
Nhu cầu lớn và ổn định. Ổ cắm, phích cắm, công tắc, dây nối là những thứ nhà nào cũng cần, tiêu thụ quanh năm chứ không theo mùa như pháo. Thị trường nông thôn và đô thị đang xây dựng nhiều trong những năm sau đó tạo đầu ra rộng.
Có thể làm ở quy mô hộ. Nhiều công đoạn như lắp ráp, đóng gói làm được bằng tay tại nhà. Hộ nhỏ có thể bắt đầu từ việc nhận lắp ráp gia công cho hộ lớn, rồi mới đầu tư máy móc.
Tận dụng kỹ năng làm hàng nhỏ, tỉ mỉ. Người làng quen với việc làm nhiều chi tiết nhỏ, làm nhanh, làm theo dây chuyền gia đình. Kỹ năng tổ chức sản xuất ấy chuyển được sang việc lắp ráp linh kiện.
Kéo theo nghề phụ trợ. Làm vỏ nhựa cần khuôn ép nhựa, làm lá đồng cần dập kim loại. Dần dần trong làng có người làm khuôn, có người ép nhựa, có người dập, có người buôn nguyên liệu. Nghề mới tự sinh ra một hệ sinh thái nhỏ.
Nghề pháo và nghề hàng điện: khác nhau ở đâu
So sánh dưới đây giúp hiểu vì sao việc đổi nghề ở Bình Đà không chỉ là đổi sản phẩm mà là đổi cả cách làm ăn.
| Khía cạnh | Nghề pháo (trước 1995) | Nghề hàng điện (sau này) |
|---|---|---|
| Mùa vụ | Dồn vào cuối năm, theo Tết | Quanh năm, theo đơn hàng |
| Công cụ | Chủ yếu bằng tay, ít máy | Máy ép nhựa, máy dập, khuôn |
| Vốn | Nguyên liệu là chính | Cần vốn mua máy, làm khuôn |
| Rủi ro chính | Cháy nổ, thương vong | An toàn điện, chất lượng sản phẩm, cạnh tranh giá |
| Thị trường | Chợ Tết các vùng | Cửa hàng điện, đại lý, công trình |
| Yêu cầu pháp lý | Sau 1995 bị cấm hẳn | Cần đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng hàng điện |
Chỗ khác căn bản nhất là trách nhiệm về chất lượng. Hàng điện dùng trong nhà, nếu kém có thể gây chập cháy. Vì vậy cơ sở làm hàng điện nghiêm túc phải quan tâm đến vật liệu chống cháy, lá đồng đủ dày, tiếp điểm chắc, và các quy định về chất lượng sản phẩm điện mà nhà nước ban hành.
Làng nghề hàng điện hôm nay trông thế nào
Đi qua Bình Đà bây giờ, người ta thấy nhiều nhà có xưởng nhỏ ở tầng trệt hoặc phía sau, tiếng máy ép nhựa, máy dập chạy đều. Có nhà chỉ làm một công đoạn như ép vỏ, có nhà làm trọn sản phẩm từ ép, dập, lắp đến đóng gói. Hàng hoá được chở đi bằng xe tải nhỏ, xe ba gác, hoặc giao cho các đầu mối buôn ở nội thành và các tỉnh.
Một số hộ đã phát triển thành doanh nghiệp, đăng ký nhãn hiệu riêng, làm hàng cho cả thị trường rộng. Nhiều hộ khác vẫn ở quy mô gia đình, nhận gia công lại cho các cơ sở lớn. Mức độ đầu tư và chất lượng giữa các cơ sở khác nhau nhiều, nên người ngoài không nên đánh đồng tất cả hàng làm ở làng là một chất lượng.
Cùng với hàng điện, làng và các thôn lân cận còn có những hướng sản xuất khác như đồ nhựa gia dụng, linh kiện kim khí. Doanh nghiệp đăng ký hoạt động trên địa bàn xã Bình Minh có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang để thấy được bức tranh ngành nghề. Bài này không nêu tên cơ sở cụ thể, cũng không đánh giá sản phẩm của nơi nào.
Người muốn đặt hàng, làm ăn với xưởng ở Bình Đà nên bắt đầu thế nào
Với chủ cửa hàng điện, nhà thầu nhỏ hay người muốn đặt gia công linh kiện, làm việc với cơ sở ở làng nghề có những bước nên đi theo thứ tự để tránh hiểu lầm:
- Xác định rõ sản phẩm cần: loại, dòng điện định mức, vật liệu vỏ, số lượng, yêu cầu đóng gói và nhãn.
- Tra thông tin pháp lý của cơ sở: đã đăng ký kinh doanh chưa, ngành nghề đăng ký có khớp không. Danh bạ doanh nghiệp trên địa bàn là một điểm khởi đầu.
- Đến tận xưởng xem dây chuyền, hỏi về nguồn nhựa, nguồn đồng, cách kiểm tra sản phẩm trước khi xuất.
- Đặt mẫu thử với số lượng nhỏ, tự kiểm hoặc mang đi kiểm tra chất lượng nếu sản phẩm cần đáp ứng tiêu chuẩn.
- Thống nhất bằng văn bản về chất lượng, thời gian giao, cách xử lý hàng lỗi trước khi đặt số lượng lớn.
Những bước này tốn thời gian nhưng bảo vệ cả hai bên. Cơ sở làm nghiêm túc thường hoan nghênh người đặt hàng hỏi kỹ, vì như vậy ít tranh chấp về sau.
Những vấn đề làng nghề hàng điện đang đối mặt
Đổi nghề thành công không có nghĩa là hết khó khăn. Người làm nghề ở Bình Đà, cũng như nhiều làng sản xuất nhỏ ven đô, thường nhắc đến mấy chuyện sau:
- Cạnh tranh với hàng nhập và hàng nhà máy lớn. Hàng điện giá rẻ nhập khẩu và sản phẩm của các nhà máy quy mô lớn có lợi thế về giá thành và thương hiệu.
- Chất lượng không đồng đều. Có cơ sở đầu tư nghiêm túc, có cơ sở chạy theo giá rẻ. Điều này ảnh hưởng đến uy tín chung của cả làng.
- Môi trường và tiếng ồn. Máy ép nhựa, máy dập chạy trong khu dân cư gây ồn, nóng, mùi nhựa; phế liệu nhựa và kim loại cần được thu gom đúng cách.
- Mặt bằng sản xuất chật. Xưởng nằm xen trong nhà ở, khó mở rộng, khó đảm bảo phòng cháy. Đưa sản xuất ra khu tập trung là hướng được bàn nhiều nhưng cần đất và vốn.
- Lao động trẻ. Một phần thanh niên muốn đi làm công ty, khu công nghiệp hoặc vào nội thành thay vì làm xưởng gia đình.
Những vấn đề này không riêng gì Bình Đà mà là điểm chung của làng nghề sản xuất ở rìa các đô thị lớn. Cách mỗi làng giải quyết sẽ quyết định nghề mới có bền hay không.
Bài học từ một lần đổi nghề
Câu chuyện Bình Đà cho thấy một làng nghề có thể sống sót qua cú sốc lớn nếu giữ được năng lực tổ chức sản xuất và tinh thần thử nghiệm. Thứ được truyền lại không chỉ là kỹ thuật làm pháo mà là cách làm ăn: chia công đoạn, huy động cả nhà, tìm thị trường, liên kết với người buôn. Những năng lực đó chuyển được sang nghề mới.
Nó cũng cho thấy cái giá của việc đổi nghề: nhiều năm khó khăn, nhiều hộ không theo được, kỹ năng cũ mất đi. Những người làm pháo giỏi ngày xưa không phải ai cũng trở thành người làm hàng điện giỏi. Đổi nghề là một quá trình có người được và có người phải đi tìm đường khác.
Với người trẻ ở Thanh Oai hôm nay, chuyện Bình Đà là lời nhắc rằng nghề truyền thống không tự đứng yên. Nghề nón ở Chuông, nghề miến ở Cự Đà, nghề giò ở Ước Lễ đều đang đứng trước sức ép riêng: đô thị hoá, hàng công nghiệp, thay đổi thói quen tiêu dùng. Cách Bình Đà xoay xở có thể không lặp lại được, nhưng tinh thần chủ động tìm hướng đi là điều đáng học.
Câu hỏi thường gặp
Làng Bình Đà nay thuộc xã nào?
Bình Đà trước thuộc xã Bình Minh, huyện Thanh Oai. Từ ngày 1/7/2025, xã Bình Minh cũ hợp cùng Cao Viên, Cự Khê, Bích Hòa, Thanh Cao thành xã Bình Minh mới của thành phố Hà Nội. Tên xã mới trùng tên xã cũ nên khi ghi địa chỉ cần chú ý phạm vi đã rộng hơn trước.
Bình Đà còn làm pháo không?
Không. Sản xuất và đốt pháo nổ bị cấm từ ngày 1/1/1995 và việc cấm vẫn duy trì theo các quy định sau này về quản lý pháo. Bình Đà đã chuyển sang các nghề khác, chủ yếu là hàng điện dân dụng, đồ nhựa và kim khí nhỏ. Chuyện pháo chỉ còn trong ký ức và lịch sử làng.
Mua hàng điện làm ở Bình Đà cần lưu ý gì?
Như với mọi hàng điện, nên chọn sản phẩm có nhãn rõ ràng, thông tin nhà sản xuất, thông số dòng điện và điện áp, vật liệu vỏ chống cháy. Không chọn chỉ vì giá rẻ. Với hệ thống điện trong nhà, nên nhờ thợ điện có kinh nghiệm lắp đặt và chọn thiết bị phù hợp tải.
Có thể tham quan xưởng ở Bình Đà không?
Xưởng ở đây là nơi sản xuất, không phải điểm du lịch. Máy móc, điện, nhựa nóng có thể nguy hiểm cho người không quen. Nếu muốn tìm hiểu hoặc làm ăn, nên liên hệ trước với chủ cơ sở và tuân thủ hướng dẫn an toàn khi vào khu sản xuất.
Lệnh cấm pháo năm 1995 do cơ quan nào ban hành?
Lệnh cấm được ban hành bằng chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ cuối năm 1994, có hiệu lực từ ngày 1/1/1995, cấm sản xuất, buôn bán, vận chuyển, tàng trữ và đốt pháo nổ. Các quy định về quản lý pháo sau đó tiếp tục được cập nhật. Người cần chi tiết nên tra văn bản hiện hành.
Ngoài Bình Đà, Thanh Oai còn làng nghề sản xuất công nghiệp nào?
Vùng Thanh Oai cũ có nhiều cơ sở sản xuất nhỏ xen trong khu dân cư, từ cơ khí, đồ gỗ đến vật liệu xây dựng, nhưng mức độ tập trung thành làng nghề không giống nhau. Muốn biết ngành nghề cụ thể ở từng xã, có thể tra danh bạ doanh nghiệp trên địa bàn trong trang.