Nhà ở vùng Thanh Oai phải đối phó với ba thử thách theo mùa: ngập úng khi mưa lớn kéo dài vì nằm giữa sông Đáy và sông Nhuệ trên nền đồng trũng; nồm ẩm cuối đông, đầu xuân làm tường, sàn ướt sũng; và nắng nóng mùa hè trên những mái nhà ống thấp. Giữ nhà khô ráo quanh năm dựa trên ba việc: chọn cốt nền đúng, làm chống thấm và thoát nước tốt, và có thói quen chuẩn bị trước từng mùa.
Bài này dành cho người đang ở, đang thuê hay sắp làm nhà trong vùng. Các biện pháp kỹ thuật nêu ở mức nguyên lý để trao đổi với thợ, kỹ sư; công trình cụ thể cần người có chuyên môn khảo sát. Không có số liệu mực nước hay lượng mưa bịa đặt; kinh nghiệm thực tế nên lấy từ chính hàng xóm của bạn.
Vì sao vùng Thanh Oai dễ ngập khi mưa lớn
Địa hình vùng Thanh Oai là đồng bằng thấp, có nhiều chân ruộng trũng, ao hồ, nằm giữa hai con sông lớn của phía tây nam Hà Nội. Ngày trước, ruộng trũng, ao làng và hệ thống mương máng là nơi chứa nước mưa tự nhiên. Khi mưa lớn, nước thoát dần ra kênh, ra sông qua các trạm bơm tiêu.
Quá trình đô thị hoá, nhất là ở phần giáp Hà Đông, làm thay đổi cân bằng này. Ao bị san lấp, ruộng thành khu dân cư, mặt đất bê tông hoá, nước mưa không còn chỗ thấm, dồn nhanh ra đường, ra rãnh. Nếu hệ thống tiêu thoát không theo kịp, những trận mưa lớn trong vài giờ có thể gây ngập cục bộ ở những đoạn đường, những xóm thấp.
Ký ức chung của người dân vùng này về ngập lớn là trận mưa lịch sử cuối tháng 10 năm 2008, khi nhiều khu vực của Hà Nội và vùng Hà Tây cũ ngập sâu trong nhiều ngày. Những năm sau, các đợt mưa lớn do bão, áp thấp vẫn gây ngập ở mức độ khác nhau. Không thể dự đoán trận ngập tiếp theo, nhưng có thể chuẩn bị để giảm thiệt hại.
Mức độ ngập khác nhau rất nhiều giữa các thôn, thậm chí giữa hai đầu một ngõ. Nhà ở gần cánh đồng thấp, trên nền ao lấp, hay có cốt nền thấp hơn đường thường chịu trận trước. Nhà ở giữa làng cũ, nơi người xưa đã chọn chỗ đất cao để dựng làng, thường an toàn hơn.
Cốt nền: quyết định từ khi xây nhà
So với đường, không chỉ so với hàng xóm. Đường làng có xu hướng được nâng cốt sau mỗi lần sửa. Nhà xây hôm nay bằng mặt đường, mười năm sau có thể thấp hơn đường. Nhiều thợ địa phương khuyên nâng nền cao hơn mặt đường hiện tại một khoảng dự phòng, mức cụ thể nên hỏi kỹ sư và nhìn các nhà mới gần đó.
Hỏi mức nước những năm mưa to. Người già trong xóm thường nhớ nước lên đến đâu trong các trận mưa lớn: ngập sân, ngập bậc thềm hay vào nhà. Đây là căn cứ thực tế để chọn cốt nền và cốt sân.
Sân và nhà không cần cùng cốt. Có thể để sân thấp hơn nhà một chút và có rãnh thoát, để nước đọng ở sân thay vì tràn vào nhà. Bậc thềm, ngưỡng cửa cao vừa phải là lớp chặn cuối cùng.
Nhà cũ nền thấp thì làm gì. Nâng nền nhà cũ là việc lớn, ảnh hưởng chiều cao trần, cửa. Giải pháp tạm thời là làm ngưỡng chắn nước ở cửa, nâng ổ điện, kê cao đồ đạc ở tầng trệt, và chuẩn bị bao cát cho mùa mưa. Khi sửa nhà lớn, mới tính chuyện nâng nền.
Thoát nước và chống thấm: những điểm hay hỏng
Phần lớn chuyện nhà ẩm, nhà dột ở làng không đến từ một trận lũ lớn mà từ những điểm nhỏ bị bỏ qua qua nhiều mùa mưa. Danh sách dưới đây là những chỗ nên kiểm định kỳ, nhất là trước tháng sáu:
- Máng nước mái và ống thoát đứng: lá cây, rác làm tắc khiến nước tràn ngược, thấm vào tường. Thông máng trước mùa mưa.
- Rãnh thoát nước quanh nhà và cống ra ngõ: bùn đất lắng dần làm rãnh nông, mưa to là nước tràn ngược vào sân.
- Chân tường tầng trệt: hơi ẩm từ nền đất ngấm lên gây bong sơn, mốc chân tường. Lớp chống thấm chân tường khi xây là quan trọng; nhà cũ có thể xử lý lại khi sửa.
- Mái bằng, sân thượng: lớp chống thấm lâu năm nứt, nước đọng không thoát hết. Cần tạo độ dốc và kiểm tra lỗ thu nước.
- Khe tiếp giáp giữa hai nhà sát vách: nước mưa chảy vào khe, thấm sang tường cả hai nhà. Việc này nên bàn với hàng xóm để cùng xử lý.
- Bể nước ngầm, hố ga: nắp không kín thì nước bẩn tràn vào khi ngập, làm hỏng nguồn nước sinh hoạt.
Những hạng mục như chống thấm sàn mái, xử lý tường thấm lâu năm nên thuê thợ có kinh nghiệm. Một lần làm đúng thường rẻ hơn nhiều lần vá víu.
Mùa nồm: khi tường và sàn đổ mồ hôi
Nồm ẩm là hiện tượng quen thuộc của đồng bằng Bắc Bộ vào cuối mùa đông, đầu mùa xuân, khi không khí ẩm và ấm từ biển tràn vào sau những ngày lạnh. Hơi nước gặp bề mặt lạnh của tường, sàn đá, kính thì ngưng tụ thành nước. Ở vùng đồng trũng nhiều ao hồ như Thanh Oai, cảm giác ẩm ướt những ngày này rất rõ: sàn trơn, quần áo phơi mãi không khô, đồ gỗ, giấy tờ dễ mốc.
Nguyên tắc chống nồm khá đơn giản: không để khí ẩm bên ngoài tràn vào nhà. Những ngày nồm, đóng kín cửa, nhất là cửa hướng ra sân, ao, cánh đồng. Chỉ mở cửa khi trời hanh khô trở lại hoặc có gió bắc. Dùng máy hút ẩm, điều hoà có chế độ làm khô cho phòng ngủ, phòng để đồ. Lau sàn bằng khăn khô, không dùng nước.
Về lâu dài, chọn vật liệu cũng giúp giảm nồm: sàn gạch có độ nhám, ít bóng; tường được chống thấm tốt; tủ quần áo có lỗ thoáng và đặt cách tường một khoảng nhỏ. Giấy tờ quan trọng, ảnh cũ, sách vở nên để trong hộp kín có gói hút ẩm. Với người già, trẻ nhỏ, sàn trơn ngày nồm là nguy cơ ngã, nên trải thảm chống trơn ở những lối đi hay dùng.
Chuẩn bị trước mùa mưa bão
Mùa mưa bão ở miền Bắc thường từ khoảng tháng sáu đến tháng mười. Danh sách việc dưới đây làm một lần vào đầu mùa, mất chừng một buổi cuối tuần:
- Thông máng nước mái, ống thoát, rãnh quanh nhà và cống ra ngõ.
- Kiểm tra mái tôn, mái ngói: bắt lại vít lỏng, thay ngói vỡ, chằng buộc mái tôn ở nhà phụ, chuồng trại.
- Tỉa cành cây to sát nhà, sát đường dây điện để tránh gãy đổ khi gió lớn.
- Nâng ổ điện, bình nóng lạnh, thiết bị điện ở tầng trệt lên cao nếu nhà từng bị ngập; biết vị trí cầu dao tổng để ngắt khi nước vào.
- Chuẩn bị bao cát, tấm chắn cửa nếu nhà ở chỗ trũng; đèn pin, sạc dự phòng, nước uống, đồ ăn khô cho vài ngày.
- Để giấy tờ quan trọng trong túi chống nước ở chỗ cao; chụp ảnh lưu trữ bản điện tử.
- Theo dõi thông báo của xã, của thôn qua loa truyền thanh và nhóm tin nhắn khi có bão, mưa lớn.
Khi nước đã vào nhà, ưu tiên an toàn điện: ngắt cầu dao, không chạm thiết bị điện khi đứng trong nước. Sau khi nước rút, vệ sinh, khử khuẩn nhà cửa, kiểm tra nguồn nước trước khi dùng lại.
Chống nóng mùa hè cho nhà ống ở làng
Mùa hè ở Thanh Oai nóng và ẩm như cả vùng đồng bằng Bắc Bộ, có những đợt gió tây khô nóng. Nhà ống hai ba tầng, mái bằng bê tông hấp nhiệt cả ngày, tầng trên cùng ban đêm vẫn hầm hập. Đây là lý do nhiều nhà làm thêm mái tôn chống nóng trên sân thượng, tạo khoảng không thông gió giữa hai lớp mái.
Những cách khác người dân hay dùng: trồng giàn cây leo ở sân thượng, ban công; sơn mái màu sáng; làm rèm, mành che nắng hướng tây; giữ lại cây xanh trong sân, vườn thay vì bê tông hoá toàn bộ. Nhà có sân trước, sân sau thông nhau thì đón được gió tự nhiên tốt hơn hẳn.
Điều hoà giải quyết được cái nóng nhưng làm tiền điện mùa hè tăng mạnh. Kết hợp chống nóng thụ động như trên với điều hoà giúp giảm số giờ phải bật máy. Với người già, trẻ nhỏ, cần uống đủ nước và tránh ra đồng, ra đường vào giữa trưa những ngày nắng gắt.
Một kinh nghiệm của người làng là giữ lại cây ăn quả, cây bóng mát quanh nhà khi xây mới. Một cây nhãn, cây vải, cây xoài trong sân không chỉ cho bóng mát mà còn làm mát không khí quanh nhà nhờ hơi nước từ lá, lại có quả cho cả nhà. Nhiều nhà tiếc vì đã chặt hết cây để đổ bê tông, đến mùa hè mới thấy sân nóng như chảo.
Sau khi nước rút: dọn nhà và kiểm tra những gì
Những ngày sau ngập thường vất vả hơn lúc nước lên. Việc đầu tiên là chưa đóng điện lại khi tường, ổ cắm, thiết bị còn ướt; nếu nước đã ngập lên ổ điện, nên nhờ thợ điện kiểm tra trước khi bật cầu dao. Bình nóng lạnh, máy bơm, tủ lạnh từng ngâm nước cần được kiểm tra, không vội cắm điện dùng thử.
Bùn đất theo nước vào nhà cần được xúc, rửa sớm khi còn ướt, vì khô lại sẽ bám cứng. Sàn, tường tầng trệt nên được rửa sạch rồi lau khử khuẩn theo hướng dẫn của y tế xã, mở cửa cho thông thoáng khi trời đã khô. Đồ gỗ, nệm, chăn ngấm nước bẩn khó làm sạch hoàn toàn, nên phơi khô kỹ hoặc cân nhắc bỏ để tránh mốc.
Nguồn nước là thứ cần kiểm tra kỹ nhất. Giếng khoan, bể ngầm có thể bị nước bẩn tràn vào. Không dùng nước này để uống, nấu ăn cho đến khi đã làm sạch bể, thay vật liệu lọc, và nếu có thể thì nhờ y tế xã hướng dẫn xử lý. Trong thời gian đó, dùng nước đóng bình hoặc nước đun sôi kỹ.
Cuối cùng, ghi lại mức nước đã lên trong nhà, chụp ảnh vết nước trên tường. Thông tin này giúp quyết định có cần nâng nền, nâng ổ điện, thay đổi cách bố trí đồ đạc ở tầng trệt cho lần sau hay không.
Câu hỏi thường gặp
Thanh Oai có hay bị ngập không?
Vùng này có nhiều chỗ trũng nên có thể ngập cục bộ khi mưa lớn kéo dài, mức độ khác nhau giữa các thôn. Trận mưa cuối tháng 10 năm 2008 là đợt ngập lớn nhiều người còn nhớ. Hỏi hàng xóm về những năm mưa to là cách biết mức rủi ro của khu mình ở.
Làm nhà ở Thanh Oai nên nâng nền cao bao nhiêu?
Không có con số chung. Nên so với mặt đường hiện tại, mức nước những năm mưa lớn theo lời người trong xóm, và cốt của các nhà mới xây gần đó, rồi để một khoảng dự phòng vì đường làng thường được nâng dần. Kỹ sư thiết kế sẽ giúp chọn mức hợp lý.
Chống nồm hiệu quả nhất là cách nào?
Đóng kín cửa những ngày nồm để không khí ẩm không vào nhà, dùng máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ làm khô, lau sàn bằng khăn khô. Về lâu dài, chống thấm tường tốt và chọn sàn gạch ít bóng giúp giảm hiện tượng đọng nước.
Nhà thuê bị thấm dột thì ai chịu sửa?
Thường chủ nhà chịu sửa phần kết cấu, mái, chống thấm do nhà xuống cấp; người thuê chịu hỏng hóc do mình sử dụng. Nên ghi rõ việc này trong hợp đồng thuê và báo chủ nhà sớm khi phát hiện thấm dột để xử lý trước mùa mưa.
Khi nhà bị ngập cần làm gì trước tiên?
Ngắt cầu dao điện tổng, đưa người già, trẻ nhỏ và giấy tờ lên chỗ cao, không chạm vào thiết bị điện khi đứng trong nước. Theo dõi thông báo của xã và thôn. Sau khi nước rút, vệ sinh khử khuẩn và kiểm tra nguồn nước trước khi dùng.
Có nên làm mái tôn chống nóng trên mái bằng không?
Đây là cách phổ biến và khá hiệu quả để giảm nóng cho tầng trên cùng của nhà ống. Cần làm khung chắc, chằng buộc kỹ để chịu được gió bão, và để khoảng hở thông gió giữa hai lớp mái. Nên kiểm tra lại vít và khung trước mỗi mùa mưa bão.