Làng Tả Thanh Oai, còn gọi là làng Tó, là quê của dòng họ Ngô Thì nổi tiếng thế kỷ XVIII với những tên tuổi như Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm và bộ trước tác Ngô gia văn phái, trong đó có tiểu thuyết lịch sử Hoàng Lê nhất thống chí. Làng xưa thuộc huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam; về sau được chuyển sang huyện Thanh Trì, nên không nằm trong bốn xã của vùng Thanh Oai hiện nay.
Đây là ví dụ điển hình cho việc ranh giới huyện thời xưa khác ranh giới thời nay. Người đọc sách sử thấy câu "Ngô Thì Nhậm, người làng Tả Thanh Oai, huyện Thanh Oai" rất dễ hiểu nhầm rằng làng ở trong huyện Thanh Oai thế kỷ XX hoặc trong xã Thanh Oai mới.
Bài này kể lại câu chuyện dòng họ Ngô Thì ở mức những gì sử liệu ghi chắc, và giải thích vì sao hiểu đúng vị trí làng Tả Thanh Oai lại quan trọng với người tìm hiểu lịch sử vùng Thanh Oai.
Một cái tên, hai vị trí trên bản đồ
Trong sử sách thời Lê, huyện Thanh Oai bao gồm cả một số làng nằm ở phía bắc, gần kinh thành Thăng Long hơn so với huyện Thanh Oai sau này. Làng Tả Thanh Oai là một trong số đó. Qua các lần điều chỉnh địa giới, làng được chuyển sang huyện Thanh Trì, còn huyện Thanh Oai giữ lại phần đất phía nam.
Kết quả là ngày nay có hai cách hiểu "Thanh Oai" khi đọc về họ Ngô Thì: Thanh Oai của sử sách, nơi làng Tả Thanh Oai từng thuộc về; và Thanh Oai của bản đồ hiện đại, nơi không có làng này. Cả hai đều đúng ở thời điểm của mình, chỉ cần người đọc biết đang nói tới thời nào.
Chữ "Tả" trong tên làng nghĩa là bên trái, thường dùng để phân biệt với một địa danh tương ứng mang chữ "Hữu". Trang này chưa đối chiếu được tư liệu về làng tương ứng, nên chỉ nêu cách hiểu chung của chữ, không khẳng định có một làng Hữu Thanh Oai ở đâu.
Dòng họ Ngô Thì: một gia đình nhiều đời khoa bảng
Họ Ngô ở Tả Thanh Oai nổi tiếng vì nhiều đời liên tiếp có người đỗ đạt, làm quan và trước tác. Thời rực rỡ nhất của dòng họ rơi vào thế kỷ XVIII, thời Lê trung hưng chuyển sang thời Tây Sơn. Truyền thống học hành trong gia đình được giữ qua nhiều thế hệ, cha dạy con, anh dạy em, tạo nên một "văn phái" theo đúng nghĩa đen.
Ngô Thì Sĩ (1726–1780) là một trong những nhân vật tiêu biểu. Ông đỗ đại khoa, làm quan dưới triều Lê, được biết đến như một nhà sử học và nhà thơ, có nhiều trước tác về sử và văn. Những công trình sử học của ông được giới nghiên cứu đánh giá cao vì có tinh thần phê phán, không chép lại sử cũ một cách thụ động.
Con trai ông, Ngô Thì Nhậm (1746–1803), đỗ tiến sĩ thời Lê, sau đó theo nhà Tây Sơn, giúp vua Quang Trung trong nhiều việc, đặc biệt là công việc ngoại giao với nhà Thanh sau chiến thắng năm 1789. Ông để lại nhiều tác phẩm văn chương, triết lý, và là một trong những gương mặt trí thức lớn của thời kỳ đầy biến động đó.
Ngô gia văn phái và Hoàng Lê nhất thống chí
Ngô gia văn phái là tên gọi chung cho tập hợp các trước tác của nhiều thành viên dòng họ Ngô Thì, được gia đình sưu tập, biên soạn qua nhiều đời. Tập hợp này gồm thơ, văn, sử, nghị luận, phản ánh vốn học vấn và tư tưởng của một gia đình trí thức lớn thế kỷ XVIII – XIX.
Tác phẩm nổi tiếng nhất gắn với tên Ngô gia văn phái là Hoàng Lê nhất thống chí, một tiểu thuyết lịch sử viết theo lối chương hồi bằng chữ Hán, kể lại những biến cố cuối thời Lê, sự nổi lên của Tây Sơn và chiến thắng của Quang Trung trước quân Thanh. Tác phẩm được các nhà nghiên cứu cho là do một số thành viên trong dòng họ viết nối tiếp, không phải của một người.
Đối với học sinh Việt Nam, Hoàng Lê nhất thống chí quen thuộc qua các trích đoạn trong sách giáo khoa, nhất là đoạn kể về vua Quang Trung đại phá quân Thanh. Nhưng ít người để ý rằng tác giả của nó là người làng Tả Thanh Oai, tức một làng từng mang tên huyện Thanh Oai.
Vùng phía nam kinh thành trong biến cố mùa xuân 1789
Một chi tiết làm câu chuyện họ Ngô Thì thêm gần gũi với vùng đất phía nam Hà Nội: những biến cố được kể trong Hoàng Lê nhất thống chí diễn ra ngay quanh quê hương của các tác giả. Trận Ngọc Hồi đầu xuân năm Kỷ Dậu 1789, một trong những trận then chốt khi vua Quang Trung đánh tan quân Thanh, diễn ra ở vùng Thanh Trì, không xa làng Tả Thanh Oai.
Các tác giả trong dòng họ vì vậy không viết về một vùng đất xa lạ. Họ biết đường sá, làng mạc, sông ngòi phía nam kinh thành, và nhiều người trong gia đình trực tiếp chứng kiến hoặc tham gia những biến động chính trị cuối thế kỷ XVIII. Điều đó góp phần giải thích vì sao tác phẩm có nhiều chi tiết sinh động về địa danh và con người.
Với người vùng Thanh Oai hôm nay, đọc lại những trang sách ấy là cách để hình dung vùng đất phía nam Thăng Long hơn hai trăm năm trước, khi các làng của Thanh Oai, Thanh Trì còn nằm giữa đồng ruộng mênh mông, nối với kinh thành bằng những con đường đất và dòng sông.
Những điều cần phân biệt khi viết về họ Ngô Thì và Thanh Oai
Làng Tả Thanh Oai không thuộc bốn xã của vùng Thanh Oai hiện nay. Làng đã chuyển sang huyện Thanh Trì từ lâu, và sau năm 2025 thuộc một xã mới của vùng Thanh Trì cũ. Khi giới thiệu vùng Thanh Oai, nên nói rõ đây là một làng từng thuộc huyện Thanh Oai xưa.
"Người Thanh Oai" trong sử sách có thể không phải người của bốn xã ngày nay. Khi sử ghi một danh nhân là "người huyện Thanh Oai", cần tra thêm tên làng cụ thể để biết làng đó nay ở đâu. Có người quê ở các làng nay vẫn thuộc vùng Thanh Oai, có người quê ở các làng nay thuộc Thanh Trì hay vùng Hà Đông.
Không nên nhận vơ danh nhân. Giới thiệu vùng Thanh Oai hôm nay có thể nhắc họ Ngô Thì như một phần của lịch sử huyện Thanh Oai xưa, nhưng không nên viết như thể họ là người của xã Thanh Oai mới. Cách viết trung thực tạo được niềm tin hơn.
Năm sinh, năm mất, năm đỗ cần đối chiếu. Các nguồn khác nhau có thể ghi lệch một vài năm về các mốc đời các nhân vật. Khi cần chính xác, nên dẫn từ sách nghiên cứu có uy tín thay vì trang mạng.
Ranh giới huyện xưa: vì sao làng có thể chuyển huyện
Ở đồng bằng Bắc Bộ, việc một làng chuyển từ huyện này sang huyện khác không hiếm. Các triều đại phong kiến điều chỉnh địa giới vì nhiều lý do: cân đối số làng, số dân giữa các huyện, thuận tiện cho việc thu thuế, quản lý đê điều, hoặc do thay đổi dòng chảy sông. Thời Pháp thuộc và sau năm 1945, các lần tổ chức lại hành chính cũng chuyển đổi nhiều làng.
Với vùng giáp kinh thành như Thanh Oai, Thanh Trì, sự mở rộng của đô thị Hà Nội qua các thời kỳ là một lực đẩy lớn. Những làng gần thành phố dần được gắn vào các đơn vị gần trung tâm hơn. Làng Tả Thanh Oai chuyển sang Thanh Trì là một trường hợp trong xu hướng đó, dù thời điểm cụ thể cần tra văn bản điều chỉnh địa giới.
Vì vậy, khi nghiên cứu lịch sử một huyện, không thể chỉ nhìn bản đồ hiện tại rồi tìm ngược về quá khứ. Phải đi theo từng làng, xem làng đó qua các thời kỳ thuộc đơn vị nào. Thanh Oai là ví dụ tốt: huyện Thanh Oai của thế kỷ XVIII, của thế kỷ XX và bốn xã của năm 2025 là ba hình dạng khác nhau mang cùng một cái tên.
Truyền thống học hành của vùng Thanh Oai xưa
Câu chuyện họ Ngô Thì là một phần trong truyền thống khoa bảng rộng hơn của huyện Thanh Oai xưa. Nằm gần kinh thành, nhiều làng của huyện có điều kiện cho con em theo học, đi thi. Sử sách ghi nhận nhiều người Thanh Oai đỗ đạt qua các triều đại, trong đó có trạng nguyên Nguyễn Trực người làng Bối Khê, đỗ năm 1442, làng này nay vẫn thuộc vùng Thanh Oai.
Truyền thống đó còn để lại dấu vết ở nhiều làng: văn chỉ, văn từ thờ người đỗ đạt, những gia đình giữ gia phả ghi các đời học hành. Đây là những di sản tinh thần mà người Thanh Oai hôm nay, dù ở bốn xã mới hay ở các vùng từng thuộc Thanh Oai xưa, đều có thể tự hào.
Khi viết về truyền thống này, cách trung thực nhất là nêu tên làng cụ thể của từng danh nhân và nói rõ làng đó nay thuộc đâu. Như vậy vừa tôn vinh được người xưa, vừa giúp người đọc hôm nay định vị đúng.
Một gợi ý cho các làng còn giữ tư liệu khoa bảng: chụp ảnh văn bia, bảng ghi tên người đỗ đạt, gia phả, rồi lưu thành bản số có ghi chú nguồn. Những tư liệu ấy dễ hư hại theo thời gian, và một bản lưu cẩn thận hôm nay có thể là nguồn duy nhất còn lại cho người nghiên cứu vài chục năm sau.
Đến Tả Thanh Oai từ vùng Thanh Oai hôm nay
Với người ở vùng Thanh Oai muốn tìm hiểu về họ Ngô Thì, làng Tả Thanh Oai không xa. Làng nằm ở phía bắc, thuộc vùng Thanh Trì cũ, đi qua khu vực Hà Đông hoặc theo các tuyến đường nối các huyện phía nam Hà Nội. Đây là một chuyến đi ngắn, có thể kết hợp với việc thăm các làng cổ khác trong vùng.
Trong làng có những công trình gắn với dòng họ Ngô Thì như nhà thờ họ, nơi lưu giữ tư liệu của gia đình. Trang này chưa đối chiếu được tên chính xác và xếp hạng di tích của từng công trình, nên khuyên người đến thăm hỏi trực tiếp ban quản lý hoặc người trong làng. Khi vào nhà thờ họ, nên xin phép và giữ trang phục, lời nói phù hợp.
Một chuyến thăm như vậy giúp người Thanh Oai hôm nay hiểu rằng lịch sử vùng đất mình không bó hẹp trong bốn xã hiện tại, mà là một phần của câu chuyện rộng hơn về vùng đất phía nam kinh thành, nơi tên Thanh Oai đã xuất hiện từ nhiều thế kỷ trước.
Câu hỏi thường gặp
Làng Tả Thanh Oai hiện nay thuộc đâu?
Làng Tả Thanh Oai, còn gọi là làng Tó, đã chuyển từ huyện Thanh Oai sang huyện Thanh Trì từ lâu. Sau ngày 1/7/2025, khi Hà Nội bỏ cấp huyện, làng thuộc một xã mới của vùng Thanh Trì cũ, không thuộc bốn xã của vùng Thanh Oai.
Ngô Thì Nhậm là người ở đâu?
Ngô Thì Nhậm là người làng Tả Thanh Oai, huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam theo cách ghi thời Lê. Ngày nay làng thuộc vùng Thanh Trì cũ của Hà Nội. Ông là con của Ngô Thì Sĩ, đỗ tiến sĩ thời Lê, sau phục vụ triều Tây Sơn.
Hoàng Lê nhất thống chí do ai viết?
Tác phẩm được ghi là của Ngô gia văn phái, tức nhóm tác giả trong dòng họ Ngô Thì ở làng Tả Thanh Oai. Các nhà nghiên cứu cho rằng tác phẩm được nhiều người trong dòng họ viết nối tiếp. Việc phân định chính xác từng phần do ai viết vẫn còn được bàn luận.
Ngô gia văn phái là gì?
Ngô gia văn phái là tập hợp trước tác của nhiều thành viên dòng họ Ngô Thì, gồm thơ, văn, sử, nghị luận, được gia đình sưu tập qua nhiều đời. Tên gọi này cũng dùng để chỉ chính nhóm tác giả trong dòng họ, những người cùng chung truyền thống học vấn.
Gọi họ Ngô Thì là người Thanh Oai có đúng không?
Đúng nếu hiểu theo nghĩa lịch sử: họ Ngô Thì quê ở làng Tả Thanh Oai, thuộc huyện Thanh Oai thời xưa. Nhưng nếu nói theo bản đồ hiện nay thì làng thuộc vùng Thanh Trì, không thuộc bốn xã Thanh Oai, Bình Minh, Tam Hưng, Dân Hòa. Nên nói rõ thời điểm khi giới thiệu.
Vì sao làng lại chuyển từ huyện Thanh Oai sang Thanh Trì?
Các làng ven kinh thành thường được điều chỉnh địa giới qua nhiều thời kỳ vì lý do quản lý, dân số và sự mở rộng của đô thị Hà Nội. Thời điểm cụ thể làng Tả Thanh Oai chuyển huyện cần tra văn bản điều chỉnh địa giới, trang này chưa đối chiếu được nên không nêu năm.