Nguyễn Trực là người làng Bối Khê, huyện Thanh Oai, đỗ trạng nguyên khoa thi năm Nhâm Tuất 1442 đời vua Lê Thái Tông. Đây là khoa thi có tấm bia tiến sĩ sớm nhất trong số các bia còn lại ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội, nên tên ông đứng ở vị trí đầu tiên trong dòng lịch sử khoa bảng được khắc đá ở đó.
Làng Bối Khê thuộc xã Tam Hưng cũ, từ 1/7/2025 nằm trong xã Tam Hưng mới. Khác với làng Tả Thanh Oai của họ Ngô Thì đã chuyển sang vùng Thanh Trì, Bối Khê vẫn nằm trong vùng Thanh Oai ngày nay, nên Nguyễn Trực là danh nhân khoa bảng mà người Thanh Oai hôm nay có thể nhận là người của vùng mình một cách trọn vẹn.
Bài này kể những gì sử liệu ghi chắc về Nguyễn Trực và khoa thi năm 1442, tách riêng phần truyền tụng, rồi nhìn rộng ra truyền thống học hành của vùng Thanh Oai xưa.
Khoa thi năm 1442 và tấm bia sớm nhất ở Văn Miếu
Sau khi nhà Lê được thành lập năm 1428, việc tuyển chọn người tài qua thi cử dần được tổ chức quy củ. Khoa thi năm Nhâm Tuất 1442 đời Lê Thái Tông là một khoa thi tiến sĩ quan trọng, có định ra thứ bậc đỗ đạt rõ ràng với ba vị trí cao nhất là trạng nguyên, bảng nhãn và thám hoa. Nguyễn Trực đỗ vị trí đứng đầu.
Hơn bốn mươi năm sau, đời vua Lê Thánh Tông, triều đình cho dựng bia đá ghi tên những người đỗ tiến sĩ các khoa tại Văn Miếu. Bia ghi khoa năm 1442 là bia có niên đại khoa thi sớm nhất trong số các bia còn lại hiện nay. Hệ thống bia tiến sĩ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám về sau được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới.
Vì vậy, khi đến Văn Miếu và đứng trước những hàng bia đặt trên lưng rùa đá, người Thanh Oai có thể tìm thấy tên một người cùng quê ở ngay tấm bia của khoa thi sớm nhất. Đây là một chi tiết ít người để ý nhưng có ý nghĩa với lịch sử vùng đất.
Khoa cử thời Lê vận hành thế nào
Để hiểu giá trị của danh hiệu trạng nguyên, cần biết sơ lược cách thi cử thời Lê. Người đi thi trước hết qua kỳ thi Hương ở địa phương, đỗ thì được dự thi Hội ở kinh đô. Người đỗ thi Hội được vào thi Đình, do nhà vua trực tiếp ra đề hoặc chủ trì, để xếp hạng cuối cùng.
Ở thi Đình, những người đỗ được chia thành các giáp. Đệ nhất giáp gồm ba người đứng đầu: trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa, gọi chung là tam khôi. Các giáp sau gồm hoàng giáp và tiến sĩ. Không phải khoa thi nào cũng lấy đủ tam khôi; có khoa không có ai được xếp trạng nguyên vì không đạt yêu cầu.
Như vậy, đỗ trạng nguyên là đứng đầu cả nước trong một khoa thi, sau nhiều vòng sàng lọc kéo dài nhiều năm học tập. Với một làng quê như Bối Khê, có một người đỗ trạng nguyên là niềm vinh dự được nhắc tới qua nhiều thế hệ, và thường thúc đẩy truyền thống học hành của cả làng.
Làng Bối Khê: quê của trạng nguyên
Bối Khê là một làng cổ ở phía đông vùng Thanh Oai, gần sông Nhuệ. Trước 2025, làng thuộc xã Tam Hưng; sau sắp xếp, làng thuộc xã Tam Hưng mới gồm Tam Hưng, Mỹ Hưng, Thanh Thùy, Thanh Văn cũ. Tên làng mang chữ "Khê", như nhiều tên làng vùng sông nước của đồng bằng Bắc Bộ.
Bối Khê còn được biết đến với ngôi chùa cổ mang tên làng, một di tích có lịch sử lâu đời. Theo truyền tụng, chùa gắn với một vị đạo sĩ thời Trần được dân làng tôn thờ. Phần tả kiến trúc và lễ hội của chùa thuộc mục đình chùa của trang, ở đây chỉ nhắc để thấy Bối Khê là một làng có chiều sâu văn hoá từ trước thời Nguyễn Trực.
Một làng vừa có chùa cổ, vừa có trạng nguyên là điều khá tiêu biểu cho các làng lâu đời gần kinh thành. Đời sống tinh thần và truyền thống học hành thường đi cùng nhau: làng có đình chùa, có nơi thờ người đỗ đạt, có dòng họ lưu giữ gia phả, và từ đó hình thành một bản sắc riêng mà người làng giữ gìn tới nay.
Truyền tụng về Nguyễn Trực
Ngoài những gì sử chép, quanh Nguyễn Trực còn nhiều câu chuyện truyền tụng. Một số tài liệu và lời kể cho rằng ông từng đi sứ sang phương Bắc, và tài văn chương của ông được người nước ngoài nể phục, vì thế dân gian gọi ông bằng danh xưng "lưỡng quốc trạng nguyên", tức trạng nguyên của hai nước.
Cần ghi rõ đây là danh xưng truyền tụng. Ở nhiều vùng của Việt Nam có những vị được gọi là lưỡng quốc trạng nguyên với các câu chuyện tương tự, và giới nghiên cứu thường thận trọng với những chi tiết này vì không phải lúc nào cũng có văn bản đối chiếu. Điều chắc chắn là ông đỗ trạng nguyên khoa năm 1442 và làm quan dưới triều Lê.
Những câu chuyện truyền tụng không vì thế mà vô giá trị. Chúng cho thấy cách người làng và người đời sau tôn vinh một danh nhân, biến ông thành hình mẫu cho con cháu noi theo. Khi kể lại, chỉ cần dùng những cụm như "theo truyền tụng", "dân gian kể" là đủ để người nghe phân biệt.
Truyền thống khoa bảng của huyện Thanh Oai xưa
Nguyễn Trực không phải trường hợp đơn lẻ. Huyện Thanh Oai xưa, với vị trí gần kinh thành và nhiều làng lâu đời, có không ít người đỗ đạt qua các triều đại. Nổi bật nhất là dòng họ Ngô Thì ở làng Tả Thanh Oai thế kỷ XVIII, dù làng này nay thuộc vùng Thanh Trì. Ngoài ra còn nhiều người đỗ tiến sĩ, hoàng giáp ở các làng khác mà tên tuổi được ghi trong các sách về khoa bảng.
Khi tìm hiểu, nên chú ý rằng "huyện Thanh Oai" trong sách khoa bảng là huyện theo ranh giới thời đó. Muốn biết một vị tiến sĩ có phải người của vùng Thanh Oai ngày nay không, cần tra tên làng cụ thể. Những tên làng như Bối Khê, Cự Đà, Bình Đà vẫn thuộc vùng Thanh Oai; những làng khác có thể đã chuyển sang huyện bên cạnh.
Trang này không đưa ra con số tổng người đỗ đại khoa của Thanh Oai, vì cách đếm phụ thuộc vào ranh giới chọn và nguồn tham khảo. Những ai cần con số nên dẫn từ các công trình nghiên cứu về khoa bảng Việt Nam đã xuất bản, kèm ghi chú ranh giới đang dùng.
Dấu vết khoa bảng còn lại trong các làng
Truyền thống học hành của các làng đồng bằng Bắc Bộ thường để lại dấu vết vật chất. Nhiều làng có văn chỉ hoặc văn từ, nơi thờ Khổng Tử và ghi danh những người đỗ đạt của làng. Hoành phi, câu đối ở đình, nhà thờ họ có thể nhắc tới các bậc tiền bối đỗ cao. Gia phả các dòng họ ghi đời nào có người đi thi, đỗ gì, làm quan chức gì.
Ở vùng Thanh Oai, những dấu vết như vậy còn rải rác ở nhiều làng, mức độ bảo tồn khác nhau. Một số công trình đã được tu bổ, một số chỉ còn nền móng hoặc vài tấm bia. Trang này chưa có danh sách đầy đủ, nên không nêu tên từng công trình; người quan tâm nên hỏi trực tiếp ở làng hoặc cơ quan văn hoá của xã.
Những dấu vết này dễ mất trong quá trình xây dựng, đô thị hoá. Một tấm bia nằm ở góc vườn, một bức hoành phi trong nhà thờ họ có thể là chứng tích duy nhất về một người đỗ đạt của làng. Ghi chép, chụp ảnh, phiên âm và lưu giữ những tư liệu đó là việc có ý nghĩa với cả cộng đồng.
Điều chắc chắn và điều truyền tụng về Nguyễn Trực
Bảng dưới đây giúp phân biệt khi kể chuyện về trạng nguyên Nguyễn Trực, dù là trong lớp học, trong buổi giới thiệu quê hay trên trang mạng của làng.
| Chi tiết | Mức độ | Cách nói phù hợp |
|---|---|---|
| Đỗ trạng nguyên khoa năm 1442 đời Lê Thái Tông | Chắc chắn, có trên bia Văn Miếu | nói thẳng |
| Quê làng Bối Khê, huyện Thanh Oai | Chắc chắn theo sách khoa bảng | nói thẳng, thêm "nay thuộc xã Tam Hưng" |
| Khoa thi có bia sớm nhất ở Văn Miếu | Chắc chắn | nói thẳng |
| Làm quan dưới triều Lê | Chắc chắn ở mức chung | không nêu chức cụ thể nếu chưa tra |
| Từng đi sứ, được gọi lưỡng quốc trạng nguyên | Truyền tụng | "theo truyền tụng..." |
| Năm sinh, năm mất cụ thể | Các nguồn có thể lệch nhau | dẫn nguồn khi nêu |
Cách kể có phân biệt như vậy giữ được sự hấp dẫn của câu chuyện mà không làm người nghe hiểu sai. Với một danh nhân được khắc tên trên bia đá ở Văn Miếu, phần chắc chắn đã đủ để tự hào.
Giữ câu chuyện khoa bảng trong đời sống hôm nay
Ở nhiều làng Bắc Bộ, truyền thống khoa bảng được tiếp nối qua các hoạt động khuyến học: dòng họ, thôn xóm trao thưởng cho con cháu học giỏi, ghi danh người đỗ đại học vào sổ vàng, tổ chức buổi gặp mặt đầu năm. Đây là cách người hôm nay nối với câu chuyện của những người như Nguyễn Trực.
Với vùng Thanh Oai, việc giới thiệu danh nhân quê hương cho học sinh, cho người mới chuyển đến sống, cho khách tham quan là cách giữ ký ức chung. Một tấm biển giới thiệu ở đầu làng, một bài viết trên trang của xã, một buổi kể chuyện ở nhà văn hoá đều có thể giúp câu chuyện sống tiếp.
Sau sắp xếp hành chính năm 2025, khi tên các xã cũ dần vắng mặt trên giấy tờ, những câu chuyện gắn với tên làng như Bối Khê càng có giá trị. Chúng nhắc rằng bên dưới các đơn vị hành chính thay đổi liên tục là những làng quê có lịch sử hàng trăm năm, có người con đã đứng đầu cả nước trong một khoa thi từ thế kỷ XV.
Người ở nơi khác chuyển về vùng Tam Hưng sinh sống, nhất là các gia đình trẻ, cũng có thể tìm hiểu câu chuyện này như một cách làm quen với nơi ở mới. Biết làng bên cạnh từng có trạng nguyên, biết ngôi chùa cổ có từ thời nào, giúp người mới đến thấy mình gắn bó hơn với vùng đất, không chỉ coi đó là chỗ ngủ sau giờ làm ở nội thành.
Câu hỏi thường gặp
Nguyễn Trực đỗ trạng nguyên năm nào?
Nguyễn Trực đỗ trạng nguyên khoa thi năm Nhâm Tuất 1442, đời vua Lê Thái Tông. Đây là khoa thi có tấm bia tiến sĩ sớm nhất trong số các bia còn lại ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội, bia được dựng đời Lê Thánh Tông.
Làng Bối Khê nay thuộc xã nào?
Làng Bối Khê trước năm 2025 thuộc xã Tam Hưng, huyện Thanh Oai. Từ 1/7/2025, xã Tam Hưng cũ cùng Mỹ Hưng, Thanh Thùy, Thanh Văn nhập thành xã Tam Hưng mới của Hà Nội, nên Bối Khê thuộc xã Tam Hưng mới.
Lưỡng quốc trạng nguyên nghĩa là gì?
Đây là danh xưng dân gian dành cho những vị trạng nguyên được truyền tụng là có tài văn chương khiến cả nước ngoài nể phục, thường gắn với chuyện đi sứ. Danh xưng này mang tính truyền tụng, không phải học vị chính thức, nên khi nhắc cần nói rõ.
Có thể tìm tên Nguyễn Trực trên bia ở Văn Miếu không?
Có thể. Tên ông được khắc trên tấm bia ghi khoa thi năm 1442 trong khu bia tiến sĩ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Chữ trên bia là chữ Hán, nên nếu muốn đọc, có thể nhờ hướng dẫn viên hoặc tìm bản phiên âm, dịch nghĩa đã xuất bản.
Thanh Oai có bao nhiêu người đỗ tiến sĩ thời phong kiến?
Trang này không đưa con số vì cách đếm phụ thuộc vào ranh giới huyện được chọn và nguồn tham khảo. Huyện Thanh Oai xưa rộng khác huyện cũ trước 2025. Muốn có con số, nên dẫn từ các công trình nghiên cứu khoa bảng đã xuất bản và ghi rõ ranh giới.
Ngoài Nguyễn Trực, vùng Thanh Oai còn danh nhân khoa bảng nào?
Huyện Thanh Oai xưa có nhiều người đỗ đạt, nổi tiếng nhất là dòng họ Ngô Thì ở làng Tả Thanh Oai, nay thuộc vùng Thanh Trì. Với các làng nay vẫn thuộc vùng Thanh Oai, nên tra sách khoa bảng theo tên làng để biết chính xác từng người.