Đồng lúa vùng Thanh Oai cũ cấy hai vụ chính mỗi năm: vụ chiêm xuân, gieo cấy sau Tết và gặt vào khoảng đầu hè, và vụ mùa, cấy ngay sau đó và gặt vào mùa thu. Giữa hai vụ là quãng làm đất gấp gáp, còn sau vụ mùa một số chân ruộng cao trồng thêm cây vụ đông.
Địa hình quyết định nhiều điều. Vùng này nằm trong vùng đất thấp giữa sông Đáy ở phía tây và sông Nhuệ ở phía đông, phía nam càng trũng. Ruộng chân cao ở các xã phía bắc và giữa thoát nước tốt hơn, dễ cơ giới hoá; ruộng chân trũng phía nam, thuộc xã Dân Hòa mới, hay bị úng khi mưa lớn cuối vụ mùa và đầu vụ chiêm phải chờ rút nước.
Bài này đi qua lịch thời vụ, các khâu đã được máy móc thay thế, cách tính chi phí một sào ruộng và lý do lúa vẫn giữ chỗ đứng dù không còn là nguồn tiền chính của phần đông hộ gia đình. Thời điểm gieo cấy cụ thể mỗi năm do cơ quan nông nghiệp thành phố và xã hướng dẫn theo thời tiết, nên bạn cần theo dõi khung thời vụ năm hiện hành.
Lịch hai vụ trên đồng Thanh Oai
Vụ chiêm xuân bắt đầu khi trời còn rét. Người trồng lúa phải chờ qua những đợt rét đậm, rét hại mới gieo mạ hoặc gieo thẳng, vì mạ non gặp rét dễ chết. Đây là lý do mỗi năm khung gieo cấy được thông báo lại theo dự báo thời tiết. Lúa chiêm lớn lên trong mùa xuân ẩm, trổ bông khi trời chuyển nóng và được gặt vào khoảng đầu mùa hè.
Vụ mùa nối ngay sau đó. Thời gian giữa gặt chiêm và cấy mùa rất ngắn: phải dọn rơm rạ, cày bừa, lấy nước và cấy cho kịp trước những trận mưa lớn. Lúa mùa lớn lên trong mùa mưa bão, rủi ro chính là úng ngập và đổ ngã, đặc biệt ở chân ruộng trũng ven sông Đáy và vùng Dân Hòa, Hồng Dương, Liên Châu cũ.
Sau vụ mùa, chân ruộng cao có thể trồng ngô, khoai, rau, bí trong vụ đông; chân trũng thường để ải hoặc ngâm nước. Diện tích vụ đông ở vùng ven đô đã giảm nhiều so với trước vì thiếu lao động, nhưng vẫn còn ở những nơi có người chịu làm và có đầu mối bán rau. Chuyện vụ đông được bàn kỹ hơn ở bài về rau màu trong cùng mục.
Những khâu đã có máy làm thay
Làm đất. Cày bừa bằng trâu gần như đã biến mất. Máy cày, máy xới của các hộ làm dịch vụ đi theo đơn đặt trước, thường do hợp tác xã hoặc người trong thôn điều phối để làm liền vùng.
Gieo cấy. Bên cạnh cấy tay truyền thống, nhiều nơi chuyển sang gieo thẳng (gieo sạ) hoặc cấy máy với mạ khay. Gieo thẳng tiết kiệm công nhưng đòi hỏi mặt ruộng bằng phẳng và kiểm soát cỏ tốt; cấy máy cần mạ được làm sẵn đúng kích cỡ.
Phun thuốc. Bình phun đeo vai vẫn phổ biến, nhưng dịch vụ phun bằng thiết bị bay không người lái đã xuất hiện ở vùng đồng bằng sông Hồng và được một số nơi thuê theo diện tích. Người thuê vẫn phải tuân thủ hướng dẫn về loại thuốc và thời gian cách ly.
Thu hoạch. Máy gặt đập liên hợp gần như thay thế hoàn toàn gặt tay ở ruộng chân cao. Ruộng trũng, ruộng lún hay ruộng lúa đổ vẫn có lúc phải gặt tay hoặc chờ khô, và đó là chỗ thiếu người làm nhất.
Phơi sấy. Thóc gặt máy thường được bán tươi ngay tại ruộng cho thương lái, hoặc mang về phơi trên sân, mặt đường làng. Ít hộ nhỏ có máy sấy riêng, nên gặp mưa dài ngày lúc thu hoạch là rủi ro thật.
Một sào ruộng tốn những khoản gì
Thay vì đưa giá, bảng dưới liệt kê các khoản cấu thành chi phí một sào lúa (sào Bắc Bộ khoảng 360 mét vuông) để bạn tự tính theo giá dịch vụ và vật tư tại thời điểm của mình.
| Khoản | Gồm gì | Ghi chú khi tự tính |
|---|---|---|
| Làm đất | Cày, bừa, san phẳng bằng máy | Tính theo sào; ruộng xa đường, ruộng nhỏ lẻ có thể bị tính cao hơn |
| Giống | Thóc giống hoặc mạ khay | Gieo thẳng tốn nhiều giống hơn cấy |
| Công gieo cấy | Cấy tay, cấy máy hoặc gieo sạ | Công cấy tay ngày càng khó thuê |
| Phân bón | Phân hữu cơ, phân vô cơ | Giá phân biến động mạnh theo năm |
| Thuốc bảo vệ thực vật | Trừ cỏ, trừ sâu bệnh | Phụ thuộc mức độ sâu bệnh từng vụ |
| Thuỷ lợi | Phí dịch vụ tưới tiêu nội đồng | Một phần được hỗ trợ theo chính sách, phần nội đồng tuỳ hợp tác xã |
| Thu hoạch | Thuê máy gặt hoặc công gặt tay | Ruộng đổ, ruộng lún tốn hơn |
| Vận chuyển, phơi | Chở thóc về, phơi hoặc bán tươi | Bán tươi tại ruộng thì giá thấp hơn thóc khô |
Khi cộng các khoản này rồi so với lượng thóc thu được, nhiều hộ nhỏ thấy phần lãi tiền mặt mỏng, nhất là nếu tính cả công của mình. Lý do họ vẫn cấy nằm ở phần sau.
Vì sao người già vẫn giữ ruộng dù lãi mỏng
Câu hỏi này người từ nội thành về Thanh Oai hay đặt ra. Câu trả lời đầu tiên rất đơn giản: gạo nhà làm ra là gạo ăn quanh năm của cả gia đình, kể cả con cháu đi làm phố về lấy. Với người lớn tuổi, việc tự chủ được hạt gạo có giá trị lớn hơn phép tính lãi lỗ theo giá thị trường.
Lý do thứ hai là giữ đất. Đất nông nghiệp được giao theo chính sách từ nhiều năm trước; để ruộng hoang lâu ngày vừa làm xấu đồng, vừa gây phiền với xóm giềng và chính quyền địa phương. Khi có dự án thu hồi, ruộng đang canh tác và được kê khai rõ ràng cũng thuận lợi hơn trong thủ tục bồi thường.
Lý do thứ ba là thói quen và nhịp sống. Với thế hệ đã cấy lúa cả đời, ra đồng là việc của mỗi ngày, là cách vận động và gặp gỡ. Khi người già không còn sức, ruộng thường được cho người trong thôn thuê lại để cấy, có khi chỉ đổi lấy một ít thóc mỗi vụ. Chuyện thuê ruộng và tích tụ ruộng đất được phân tích riêng ở bài về hợp tác xã trong mục này.
Lúa đặc sản và lúa chất lượng cao: có đường cho Thanh Oai không
Các xã ngoại thành Hà Nội đã được khuyến khích chuyển sang giống lúa chất lượng cao, lúa thơm và xây dựng vùng sản xuất tập trung để có gạo bán cho thị trường thành phố. Về nguyên tắc, Thanh Oai có lợi thế: đất phù sa đồng bằng, hệ thống kênh mương, gần nơi tiêu thụ.
Thực tế thì con đường này đòi hỏi nhiều thứ hơn giống tốt. Phải có cánh đồng liền vùng cấy cùng một giống để gạo đồng đều; phải có đơn vị thu mua, xay xát, đóng gói và giữ uy tín chất lượng; và phải có người nông dân chịu làm theo quy trình. Ở vùng ruộng manh mún, mỗi hộ vài thửa nhỏ nằm rải rác, điều kiện đầu tiên đã khó.
Vì thế các mô hình lúa chất lượng cao thường đi cùng dồn điền đổi thửa và hợp tác xã đứng ra tổ chức. Nếu bạn là người làm nông muốn thử, nên hỏi cán bộ nông nghiệp của xã và hợp tác xã nơi mình về các chương trình đang triển khai, hỗ trợ giống hay liên kết tiêu thụ, thay vì tự đổi giống một mình rồi không biết bán cho ai. Gạo đặc sản không có đầu ra ổn định thì cuối cùng vẫn bán theo giá thóc thường.
Rơm rạ sau gặt và chuyện khói đồng
Khi gặt bằng máy, rơm được trả lại ruộng thành từng vệt dài. Ngày trước rơm là thứ quý: lợp bếp, làm chất đốt, cho trâu bò ăn, ủ phân. Nay trâu bò ít, bếp rơm gần như không còn, nên rơm trở thành thứ phải xử lý. Cách nhanh nhất mà nhiều nơi từng làm là đốt ngay trên ruộng, tạo ra những cột khói vào mùa gặt bay sang cả khu dân cư và các tuyến đường.
Đốt rơm rạ ngoài trời gây ô nhiễm không khí và thành phố Hà Nội đã nhiều lần vận động, nhắc nhở người dân hạn chế. Có những cách xử lý khác: cuộn rơm bằng máy để bán cho người trồng nấm, chăn nuôi bò; vùi rơm xuống ruộng kèm chế phẩm vi sinh để phân huỷ nhanh, trả lại chất hữu cơ cho đất; hoặc gom lại ủ phân. Mỗi cách đều tốn thêm công hoặc tiền, nên nó thường cần hợp tác xã hay chương trình hỗ trợ đứng ra tổ chức.
Với người mới về làm ruộng, nên hỏi trước xem thôn mình đang xử lý rơm thế nào và có ai thu mua rơm cuộn không. Chọn cách không đốt vừa đỡ phiền hàng xóm, vừa giữ được độ màu mỡ cho đất lâu dài.
Chuột, sâu bệnh và chuyện làm đồng loạt
Ruộng lúa ở vùng ven đô có một kẻ phá hoại quen thuộc là chuột. Bờ ruộng, mương máng, bãi đất trống của các khu dự án bỏ dở là nơi chuột trú ngụ rồi tràn xuống ruộng lúa đang làm đòng. Thửa ruộng nào cấy sớm hay muộn hơn xung quanh thì thành mục tiêu đầu tiên. Vì vậy việc gieo cấy đồng loạt trong khung thời vụ không chỉ để tránh rét mà còn để chia đều áp lực chuột, chim và sâu bệnh.
Sâu bệnh trên lúa ở đồng bằng sông Hồng có những đối tượng theo mùa, và cơ quan bảo vệ thực vật thường ra thông báo dự tính, khuyến cáo thời điểm phòng trừ. Người trồng nên theo dõi các thông báo đó qua loa truyền thanh của thôn, nhóm tin nhắn của hợp tác xã hay cán bộ khuyến nông, thay vì phun theo lịch cố định hoặc theo lời người bán thuốc.
Phun đúng lúc, đúng loại, đúng liều không chỉ giảm chi phí mà còn giữ an toàn cho kênh mương, ao cá và người sống ven đồng. Ở vùng đất mà ruộng lúa nằm sát nhà ở như Thanh Oai, điều này càng quan trọng.
Lưu ý cho người mới về làm ruộng ở Thanh Oai
Một số người trẻ hoặc người từ nơi khác thuê ruộng ở vùng này để làm nông. Những điều nên biết trước:
- Hỏi kỹ chân ruộng cao hay trũng, có bị úng cuối vụ mùa không. Người cấy lâu năm trong thôn biết rõ nhất.
- Xác định lịch nước của khu ruộng: khi nào có nước để làm đất, khi nào tháo cạn, ai là người điều tiết cống, trạm bơm.
- Ruộng cấy cần làm đồng loạt với xung quanh; lệch lịch quá xa dễ bị chuột, chim và sâu bệnh tập trung phá.
- Thoả thuận thuê ruộng nên có giấy viết tay rõ diện tích, thời hạn, cách trả (tiền hay thóc) và chuyện gì xảy ra nếu có quyết định thu hồi đất.
- Không tự ý đắp bờ cao, đào ao hay đổ đất trên ruộng lúa; chuyển đổi mục đích hay chuyển đổi cây trồng đều có quy trình riêng.
- Dùng thuốc bảo vệ thực vật đúng hướng dẫn, thu gom vỏ bao bì vào nơi quy định của thôn, vì kênh mương ở đây nối liền nhiều cánh đồng.
Câu hỏi thường gặp
Thanh Oai cấy mấy vụ lúa một năm?
Phần lớn cấy hai vụ: chiêm xuân và mùa. Một số chân ruộng cao trồng thêm cây vụ đông sau vụ mùa. Ruộng trũng ở phía nam thường chỉ làm chắc vụ chiêm, vụ mùa có rủi ro úng, và ở nơi đã chuyển đổi thì có thể kết hợp nuôi cá.
Khi nào là mùa lúa chín đẹp ở Thanh Oai?
Lúa chiêm chín vào khoảng đầu mùa hè, lúa mùa chín vào mùa thu. Thời điểm cụ thể lệch theo năm và theo giống, nên muốn xem đồng lúa chín bạn nên hỏi người địa phương trước vài tuần. Ruộng ven quốc lộ 21B và các xã phía nam là nơi dễ thấy cánh đồng rộng.
Có thuê được máy cấy, máy gặt ở Thanh Oai không?
Có. Dịch vụ làm đất và gặt đập bằng máy rất phổ biến, thường do các hộ có máy trong vùng hoặc hợp tác xã điều phối. Mùa vụ cao điểm máy rất bận, nên cần đặt trước và làm cùng lúc với ruộng xung quanh. Cấy máy thì cần chuẩn bị mạ khay phù hợp.
Trồng lúa ở đây có lãi không?
Với hộ nhỏ vài sào, sau khi trừ chi phí dịch vụ và vật tư, phần lãi tiền mặt thường mỏng nếu tính cả công. Người thuê gom nhiều ruộng để làm lớn, cơ giới hoá toàn bộ và bán thóc số lượng lớn thì hiệu quả hơn. Lãi thực tế phụ thuộc giá thóc, giá phân và thời tiết từng vụ.
Vì sao ruộng phía nam Thanh Oai hay bị úng?
Vì địa hình thấp dần về phía nam và nằm trong vùng trũng giữa hai con sông, nước mưa dồn về chậm thoát. Khả năng tiêu úng phụ thuộc vào hệ thống kênh và trạm bơm. Những năm mưa lớn tập trung cuối vụ mùa, ruộng chân trũng ở vùng Dân Hòa cũ dễ ngập lâu.
Muốn tham gia mô hình lúa chất lượng cao thì hỏi ai?
Nên hỏi cán bộ phụ trách nông nghiệp ở UBND xã mới và hợp tác xã nông nghiệp của thôn, xã cũ nơi mình có ruộng. Họ nắm các chương trình hỗ trợ giống, liên kết tiêu thụ và kế hoạch dồn điền đổi thửa đang triển khai trên địa bàn.