Chăn nuôi ở Thanh Oai: từ chuồng sau nhà ra gia trại ngoài đồng và nỗi lo dịch bệnh

Chăn nuôi ở vùng Thanh Oai cũ đang đi qua một cuộc dịch chuyển rõ rệt: từ kiểu mỗi nhà vài con lợn, đàn gà thả vườn trong khu dân cư sang các gia trại, trang trại quy mô vừa đặt ngoài cánh đồng, xa nhà ở. Lý do không chỉ là lợi nhuận mà còn là dịch bệnh, mùi hôi và quy định về chăn nuôi trong khu dân cư ngày càng chặt.

Lợn, gà và vịt vẫn là ba vật nuôi chính, bên cạnh cá ở vùng trũng phía nam. Thị trường Hà Nội ngay bên cạnh là lợi thế lớn, nhưng cũng đặt ra yêu cầu về nguồn gốc, kiểm dịch và an toàn thực phẩm mà hộ nhỏ khó đáp ứng.

Bài này nhìn chăn nuôi ở đây như một ngành kinh tế: ai nuôi, nuôi thế nào, rủi ro ở đâu, và những nguyên tắc người muốn làm chăn nuôi cần biết. Quy định cụ thể về khoảng cách, đăng ký, kê khai chăn nuôi do văn bản hiện hành và UBND xã hướng dẫn.

Chuồng sau nhà: kiểu chăn nuôi đang co lại

Trong ký ức của nhiều người Thanh Oai, góc vườn nào cũng có chuồng lợn, bếp nào cũng có thùng cám nấu. Con lợn là "ống tiết kiệm" của nhà nông: nuôi bằng cám, rau, thức ăn thừa, cuối năm bán lấy tiền sửa nhà hay lo việc cưới. Đàn gà thả vườn cho trứng, cho thịt ngày giỗ Tết.

Kiểu chăn nuôi này co lại vì nhiều lý do đến cùng lúc. Làng xóm dày lên, nhà xây sát nhau, mùi chuồng trại thành chuyện va chạm giữa hàng xóm, nhất là khi có người từ nơi khác đến thuê nhà, mua đất. Thức ăn công nghiệp thay cám nấu, nên lợi thế "tận dụng" của chăn nuôi nhỏ mất dần. Người trẻ đi làm cả ngày, không ai ở nhà cho ăn.

Nhưng cú hích lớn nhất là dịch bệnh. Khi dịch tả lợn châu Phi lan ra nhiều tỉnh từ năm 2019, các hộ nuôi nhỏ không có điều kiện an toàn sinh học chịu thiệt nặng, nhiều nhà bỏ hẳn chuồng. Cho đến nay bệnh này vẫn chưa có thuốc chữa đặc hiệu, việc phòng chủ yếu dựa vào ngăn mầm bệnh xâm nhập, điều mà chuồng sát nhà, sát đường đi rất khó làm.

Gia trại ngoài đồng: cách làm mới và cái giá của nó

Thay cho chuồng sau nhà, những người muốn làm chăn nuôi nghiêm túc dựng gia trại trên phần đất đồng được chuyển đổi, thuê lại hoặc đấu thầu, cách khu dân cư một quãng. Ở đó họ nuôi đàn lợn vài chục đến vài trăm con, hoặc đàn gà, vịt lớn hơn, có khu cách ly, hố sát trùng ở cổng và hệ thống xử lý chất thải.

Lợi ích dễ thấy: giảm mùi và va chạm trong làng, kiểm soát dịch tốt hơn, quy mô đủ để mua thức ăn, con giống với điều kiện tốt hơn và bán cho thương lái theo lứa. Nhiều gia trại liên kết với công ty cung cấp con giống, thức ăn và bao tiêu, người nuôi nhận công nuôi.

Cái giá là vốn đầu tư lớn, rủi ro tập trung và ràng buộc pháp lý. Chuồng trại trên đất nông nghiệp phải phù hợp quy định về chuyển đổi cơ cấu và xây dựng phục vụ sản xuất; dựng trái phép có thể bị xử lý. Một đợt dịch trong gia trại vài trăm con có thể xoá sạch vốn của cả gia đình. Mô hình liên kết với công ty thì giảm rủi ro giá nhưng người nuôi phụ thuộc vào điều khoản hợp đồng, cần đọc kỹ ai chịu thiệt khi có dịch hay khi đàn chậm lớn.

So sánh ba kiểu chăn nuôi đang có ở Thanh Oai

Bảng định tính để bạn hình dung khác biệt, không phải thống kê.

Không có kiểu nào đúng cho mọi nhà. Điều quan trọng là chọn kiểu phù hợp với vốn, với đất và với khả năng chịu rủi ro của mình, và làm đúng quy định ngay từ đầu.

An toàn sinh học: những việc nhỏ quyết định sống còn

Kiểm soát người và xe ra vào. Mầm bệnh theo giày dép, bánh xe của thương lái, người đi mua lợn từ trại này sang trại khác. Cổng có hố hoặc khay sát trùng, người lạ không vào khu chuồng là nguyên tắc đầu tiên.

Con giống rõ nguồn gốc. Mua con giống từ nơi có kiểm dịch, cách ly đàn mới trước khi nhập đàn. Đây là khoản tiết kiệm sai chỗ phổ biến nhất.

Thức ăn và nước sạch. Không cho lợn ăn thức ăn thừa chưa nấu kỹ từ nhà hàng, bếp ăn, vì đó là đường lây quen thuộc của nhiều bệnh. Nước uống không lấy trực tiếp từ kênh mương.

Báo dịch sớm. Khi thấy vật nuôi chết bất thường, hãy báo cán bộ thú y, chính quyền thôn xã thay vì bán chạy. Bán chạy làm dịch lan khắp vùng và có thể mất quyền được hỗ trợ theo chính sách.

Xử lý xác vật nuôi đúng cách. Vứt xác lợn, gà chết xuống kênh mương là hành vi gây ô nhiễm nặng và lây bệnh sang cả vùng. Làm theo hướng dẫn của thú y.

Chất thải chăn nuôi và nước kênh mương

Một gia trại vài trăm con lợn thải ra lượng chất thải lớn mỗi ngày. Nếu không xử lý, nó chảy xuống mương, theo kênh đi qua những cánh đồng và ao cá khác. Ở vùng đồng bằng mà hệ thống kênh nối liền như Thanh Oai, ô nhiễm của một trại là vấn đề của cả xóm, thậm chí của cả xã bên cạnh.

Cách xử lý phổ biến ở quy mô gia trại là hầm biogas, kết hợp ao lắng hoặc đệm lót sinh học. Biogas giúp phân huỷ chất thải và cho khí đốt, nhưng hầm quá tải hay rò rỉ vẫn gây mùi và nước thải. Đệm lót sinh học giảm mùi đáng kể với gà và lợn quy mô vừa, đòi hỏi chăm sóc đúng kỹ thuật. Phân gà, phân lợn sau ủ có thể bán cho người trồng rau, cây ăn quả, biến chất thải thành nguồn thu nhỏ.

Theo nguyên lý của pháp luật về chăn nuôi và bảo vệ môi trường hiện hành, cơ sở chăn nuôi phải có biện pháp xử lý chất thải phù hợp với quy mô, và cơ sở lớn hơn còn phải thực hiện các thủ tục về môi trường. Người định mở trại nên hỏi UBND xã về yêu cầu kê khai, đăng ký và các điều kiện áp dụng cho quy mô của mình trước khi xây.

Vịt, gà và cá: những con nuôi hợp với vùng trũng

Phía nam vùng Thanh Oai nhiều ao, mương và ruộng trũng, nên chăn nuôi thuỷ cầm và thuỷ sản có chỗ đứng tự nhiên. Đàn vịt chạy đồng sau mùa gặt từng là hình ảnh quen thuộc của đồng bằng Bắc Bộ: vịt nhặt thóc rơi, ốc, côn trùng, người chăn đưa đàn đi từ cánh đồng này sang cánh đồng khác. Ngày nay kiểu chăn thả này ít hơn vì ruộng bị chia nhỏ, đường sá cắt ngang, và vì yêu cầu kiểm soát dịch cúm gia cầm.

Gà nuôi ở đây phần nhiều là gà thả vườn đồi, nuôi trong vườn có quây lưới, bán cho thị trường thích gà ta. Giá trị của gà thả nằm ở chất lượng thịt, nhưng cũng chính vì thả mà khó kiểm soát dịch. Người nuôi có kinh nghiệm thường kết hợp: thả trong khu vườn riêng có rào, không cho gà tiếp xúc với gia cầm hàng xóm và chim hoang.

Cá nước ngọt nuôi ao gắn với chuyện chuyển đổi ruộng trũng, được bàn riêng ở bài về chuyển đổi trong mục này. Ở góc chăn nuôi, cá có điểm cộng là ít va chạm mùi với khu dân cư, nhưng lệ thuộc vào chất lượng nước, nhất là ở vùng nhận nước từ sông Nhuệ.

Thịt từ Thanh Oai đi đâu: thương lái, lò mổ và kiểm dịch

Lợn xuất chuồng ở các gia trại Thanh Oai phần lớn được thương lái đến tận trại cân và chở đi. Một phần vào các cơ sở giết mổ trong vùng phục vụ chợ quê, phần khác đi về các cơ sở giết mổ lớn phục vụ chợ đầu mối và hệ thống bán lẻ của Hà Nội. Gà, vịt cũng đi theo đường tương tự, cộng thêm một lượng bán trực tiếp cho quán ăn, nhà hàng và người quen.

Điểm yếu kinh niên của chuỗi này là giết mổ nhỏ lẻ. Các điểm giết mổ thủ công trong khu dân cư khó đảm bảo vệ sinh, gây ô nhiễm nước thải và khó kiểm soát nguồn gốc. Thành phố Hà Nội đã có chủ trương quy hoạch, đưa giết mổ về các cơ sở tập trung, có kiểm soát thú y; tiến độ ở từng địa bàn khác nhau.

Với người nuôi, điều này có nghĩa là trong dài hạn sản phẩm có giấy tờ kiểm dịch, có nguồn gốc rõ sẽ dễ bán hơn và được giá ổn định hơn. Với người mua ở Thanh Oai, nên ưu tiên thịt có dấu kiểm soát giết mổ hoặc mua ở nơi có nguồn rõ ràng, nhất là trong thời gian có thông báo dịch bệnh trên địa bàn.

Muốn làm chăn nuôi ở Thanh Oai, nên hỏi gì trước

Danh sách câu hỏi cần trả lời trước khi bỏ vốn:

• Khu đất định dựng chuồng có nằm trong vùng quy hoạch chăn nuôi hoặc vùng được phép chuyển đổi không, có nằm trong quy hoạch dự án sắp thu hồi không?
• Khoảng cách đến khu dân cư, trường học, nguồn nước có đáp ứng yêu cầu hiện hành không?
• Quy mô định nuôi thuộc loại nào và cần kê khai, đăng ký, thủ tục môi trường gì?
• Chất thải sẽ đi đâu: hầm biogas, đệm lót, ao lắng, bán phân?
• Con giống mua ở đâu, có kiểm dịch không; bán cho ai, thương lái hay công ty liên kết?
• Nếu có dịch, có đủ vốn dự phòng để làm lại không, và chính sách hỗ trợ của thành phố áp dụng thế nào?

Muốn tìm cơ sở cung cấp thức ăn chăn nuôi, thuốc thú y hay thiết bị chuồng trại trên địa bàn, bạn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.

Câu hỏi thường gặp

Có được nuôi lợn trong khu dân cư ở Thanh Oai nữa không?

Pháp luật về chăn nuôi hiện hành có quy định về chăn nuôi trong khu dân cư và giao địa phương xác định khu vực không được phép chăn nuôi. Khả năng nuôi vài con lợn trong vườn nhà tuỳ vào việc thôn xóm bạn có thuộc khu vực hạn chế không và có gây ô nhiễm, ảnh hưởng hàng xóm không. Hãy hỏi UBND xã để biết quy định áp dụng cụ thể.

Dịch tả lợn châu Phi còn nguy hiểm không?

Vẫn còn. Bệnh này chưa có thuốc chữa đặc hiệu và có thể bùng phát lại ở bất cứ đâu khi việc kiểm soát lỏng lẻo. Việc phòng chủ yếu dựa vào an toàn sinh học: kiểm soát người, xe, thức ăn, con giống. Khi có vắc xin được cơ quan thú y cho phép sử dụng, hãy làm theo hướng dẫn của thú y địa phương.

Gia trại có phải làm thủ tục gì không?

Tuỳ quy mô. Theo nguyên lý chung, cơ sở chăn nuôi phải kê khai với chính quyền cấp xã, cơ sở quy mô lớn hơn phải đáp ứng điều kiện và thủ tục về môi trường. Chuồng trại trên đất nông nghiệp còn phải đúng quy định về chuyển đổi cơ cấu và xây dựng phục vụ sản xuất. Hỏi UBND xã trước khi xây.

Nuôi liên kết với công ty có lợi gì và rủi ro gì?

Lợi là được ứng con giống, thức ăn, có kỹ thuật và đầu ra, giảm rủi ro giá. Rủi ro là phụ thuộc điều khoản hợp đồng: tiền công tính theo gì, ai chịu thiệt khi dịch bệnh, đàn chậm lớn hay hao hụt, khi nào được thanh toán. Đọc kỹ hợp đồng, hỏi người đã nuôi liên kết trước khi ký.

Phân chuồng ở đây có bán được không?

Có thể. Phân lợn, phân gà sau khi ủ hoai được người trồng rau, cây ăn quả và cây cảnh ưa dùng. Lượng tiêu thụ không lớn và giá không cao, nhưng bán được thì vừa có thêm thu nhập nhỏ, vừa giảm áp lực xử lý chất thải tại trại.

Thấy lợn gà chết bất thường thì phải làm gì?

Cách ly đàn, không bán chạy, không vứt xác xuống kênh mương, và báo ngay cho cán bộ thú y hoặc chính quyền thôn, xã. Báo sớm giúp khoanh vùng dịch và là điều kiện để được xem xét hỗ trợ theo chính sách khi có dịch được công bố.