Chùa Bối Khê nằm ở làng Bối Khê, trước thuộc xã Tam Hưng, huyện Thanh Oai, nay thuộc xã Tam Hưng (Hà Nội); chùa thờ Phật ở phía trước và Đức Thánh Bối, một thiền sư được dân gian tôn kính, ở phía sau. Đây là một trong những ngôi chùa cổ được nhắc đến nhiều nhất ở phía Tây Nam Hà Nội nhờ bố cục kiến trúc nhiều lớp niên đại và hệ thống di vật quý.
Truyền thuyết địa phương cho rằng Đức Thánh Bối sống vào thời Trần, tu hành và có công giúp dân vùng này. Các chi tiết về thân thế ngài khác nhau tuỳ nguồn kể, nên bài này chỉ nêu những gì phổ biến, và tập trung vào điều có thể thấy tận mắt: kiến trúc, di vật, nếp hội và cách tham quan đúng mực.
Thờ Phật và thờ Thánh trong cùng một ngôi chùa
Ở đồng bằng Bắc Bộ, nhiều chùa làng không chỉ thờ Phật mà còn thờ thêm một vị thánh hay một vị sư có công với dân. Kiểu bố trí "tiền Phật hậu Thánh" đặt điện Phật ở phía trước và điện thờ thánh ở phía sau, hai không gian nối nhau. Những chùa nổi tiếng theo kiểu này thường gắn với các vị thiền sư thời Lý, thời Trần được dân gian tôn làm thánh, như Từ Đạo Hạnh ở chùa Thầy hay Không Lộ, Minh Không ở nhiều nơi khác.
Chùa Bối Khê thuộc dòng đó. Vị được thờ ở phía sau là Đức Thánh Bối, cái tên dân gian lấy từ chính tên làng. Người dân xem ngài vừa là bậc tu hành, vừa là người che chở cho làng. Kiểu thờ kép này cho thấy cách làng Việt dung hợp các lớp tín ngưỡng: Phật giáo du nhập từ sớm, tục thờ người có công bản địa, và nếp sinh hoạt cộng đồng làng xã.
Hiểu được bố cục này giúp bạn đi chùa đúng trình tự. Khi bước qua tam quan, bạn đi vào khu điện Phật trước, rồi theo lối hành lang hay sân trong sang khu thờ Thánh. Mỗi khu có ban thờ, đồ thờ và cách bài trí riêng, không nên lẫn lộn.
Đức Thánh Bối qua lời kể của làng
Các câu chuyện về Đức Thánh Bối được truyền miệng và ghi trong một số tài liệu địa phương. Điểm chung của các bản kể là ngài là một thiền sư thời Trần, đến vùng Bối Khê tu hành, làm nhiều việc giúp dân như chữa bệnh, khuyên dân làm điều thiện, và sau khi mất được dân lập nơi thờ. Một số bản kể thêm các chi tiết kỳ lạ, như thường thấy trong truyền thuyết về các vị thiền sư được thánh hoá.
Những chi tiết như năm sinh, quê quán, pháp danh cụ thể của ngài không thống nhất giữa các nguồn, nên khi đọc bạn cần phân biệt phần nào là truyền thuyết, phần nào có căn cứ văn bia, thần tích. Cách thận trọng là tin vào những gì ghi trên văn bia tại chùa và trong hồ sơ di tích, còn các bài viết trên mạng nhiều khi chép lại nhau mà không dẫn nguồn.
Dù chi tiết khác nhau, vị trí của Đức Thánh Bối trong đời sống làng thì rất rõ. Ngài được coi là người gắn bó với đất Bối Khê, và hội chùa hằng năm là dịp người làng tưởng nhớ ngài. Cái tên "Thánh Bối" cũng làm cho ngôi chùa và tên làng gắn liền nhau, đến mức nhiều người ngoài vùng chỉ biết Bối Khê qua ngôi chùa này.
Kiến trúc: đọc ngôi chùa theo từng lớp
Chùa Bối Khê có bố cục gồm nhiều toà nối tiếp: tam quan, sân, các toà điện Phật, rồi đến khu thờ Thánh phía sau, bên cạnh có các công trình phụ như nhà tổ, nhà khách, vườn tháp. Đây là kiểu bố cục phát triển dần qua nhiều thế kỷ: công trình ban đầu nhỏ, các đời sau dựng thêm, nối thêm, nên tổng thể không đối xứng tuyệt đối mà có những khoảng sân, hành lang nối các khối với nhau.
Giới nghiên cứu đánh giá chùa còn giữ được dấu ấn của nhiều thời kỳ, trong đó có những chi tiết được cho là mang phong cách thời Trần và thời Lê, xen với các lần trùng tu thời Nguyễn và hiện đại. Khi quan sát, bạn có thể chú ý đến chân tảng đá, bậc thềm đá, các mảng chạm trên kết cấu gỗ, và hình dáng mái. Những chi tiết bằng đá thường bền hơn gỗ nên hay giữ được lâu đời hơn.
Một điểm đáng chú ý là chùa nằm giữa không gian làng còn khá nhiều cây xanh và ao nước. Không gian này góp phần làm nên giá trị của di tích, vì kiến trúc chùa làng luôn được dựng để hoà vào cảnh quan. Những năm gần đây, giữ được khoảng xanh quanh di tích trước sức ép xây dựng là một trong những việc khó nhất của làng.
Di vật: tượng, bia và đồ thờ
Chùa Bối Khê được biết đến với nhiều di vật có giá trị lịch sử, mỹ thuật: hệ thống tượng Phật và tượng thánh, bia đá ghi việc dựng chùa, trùng tu và công đức, chuông, khánh, đồ thờ bằng gỗ sơn son thếp vàng. Các tấm bia là nguồn tư liệu quý vì ghi tên người công đức, tên làng xã xưa, niên hiệu năm dựng, giúp xác định niên đại các lớp kiến trúc.
Hệ thống tượng trong chùa làng Bắc Bộ thường xếp theo tầng lớp: trên cùng là bộ Tam Thế, dưới là A Di Đà, Quan Âm, Thế Chí, rồi Thích Ca sơ sinh, các vị bồ tát, hộ pháp, và Đức Ông, Thánh Tăng ở hai bên. Ở chùa Bối Khê, khu thờ Thánh có tượng Đức Thánh Bối và các đồ thờ riêng. Muốn biết pho tượng nào cổ, pho nào tạc mới, bạn nên hỏi nhà chùa; nhìn bề ngoài sau nhiều lần sơn lại rất dễ nhầm.
Di vật trong chùa là tài sản của cộng đồng và được pháp luật về di sản bảo vệ. Khách tham quan không được sờ, xoa, dán tiền lên tượng hay nhét tiền vào tay tượng. Thói quen này tưởng vô hại nhưng làm mòn lớp sơn thếp và làm hỏng di vật theo thời gian.
Hội chùa và nếp sinh hoạt quanh năm
Hội chùa Bối Khê được tổ chức vào dịp đầu năm, là dịp người làng và khách thập phương về lễ Phật, tưởng nhớ Đức Thánh Bối. Ngày hội chính và các nghi lễ cụ thể do làng và nhà chùa định; bạn nên hỏi trước nếu muốn dự. Như nhiều hội chùa vùng đồng bằng, hội có phần lễ với lễ rước, tụng kinh, dâng hương và phần hội với các hoạt động văn nghệ, trò chơi dân gian.
Ngoài mùa hội, chùa có nếp sinh hoạt đều đặn: các ngày rằm, mùng một, các dịp lễ Phật đản, Vu lan, các cụ bà trong hội người cao tuổi về chùa tụng kinh, làm cơm chay. Đây cũng là lúc chùa đông vui mà vẫn giữ được không khí trang nghiêm, rất hợp với người muốn hiểu đời sống thật của một ngôi chùa làng.
Khi đến chùa vào những dịp này, bạn nên giữ trật tự, không chen vào khu vực các cụ đang hành lễ, và nếu được mời dùng cơm chay thì có thể nhận với tinh thần tôn trọng. Đó là cách để người ngoài làng hoà vào sinh hoạt chung mà không gây phiền.
Không gian làng Bối Khê quanh ngôi chùa
Chùa Bối Khê không đứng một mình mà nằm trong cấu trúc của một làng Bắc Bộ: có đường làng, ngõ xóm, ao, giếng, đình, các nhà thờ họ và cánh đồng bao quanh. Đi bộ một vòng quanh chùa, bạn sẽ thấy rõ ngôi chùa được đặt ở vị trí thoáng, có ao phía trước hoặc bên cạnh, cây cổ thụ che bóng. Cách đặt này không phải ngẫu nhiên: nước và cây giúp công trình gỗ mát, hạn chế cháy lan, và tạo khoảng nghỉ giữa khu thờ với khu dân cư.
Những năm gần đây, nhiều làng ở Thanh Oai xây nhà cao tầng sát di tích, đường làng được bê tông hoá, ao bị lấp. Bối Khê cũng chịu sức ép đó. Vì vậy, khi đến chùa bạn sẽ thấy sự đan xen giữa không gian cổ và nhà mới, và đó cũng là bức tranh chung của làng ven đô.
Nếu có thời gian, hãy dành một buổi sáng đi bộ quanh làng sau khi thăm chùa. Các cổng xóm, giếng cổ, những bức tường gạch cũ là phần bổ sung tự nhiên cho câu chuyện về ngôi chùa, giúp bạn hiểu vì sao người làng gắn bó với nó đến vậy.
Trùng tu và bảo vệ di tích: chuyện khó của một chùa cổ
Một ngôi chùa có giá trị như Bối Khê luôn đối diện bài toán trùng tu. Gỗ mục, mái dột, nền lún là chuyện tự nhiên sau hàng trăm năm. Nhưng trùng tu sai cách, như thay cấu kiện cổ bằng bê tông giả gỗ, sơn lại tượng bằng sơn công nghiệp, hay xây thêm công trình lớn chen vào không gian cũ, có thể làm mất giá trị di tích nhanh hơn cả thời gian.
Pháp luật về di sản quy định việc tu bổ di tích đã xếp hạng phải có hồ sơ, được cơ quan có thẩm quyền thẩm định và do đơn vị có chuyên môn thực hiện. Nguyên tắc chung là giữ tối đa yếu tố gốc, chỉ thay phần hỏng không thể giữ, và phần thay mới phải phân biệt được với phần cũ. Người làng và nhà chùa nhiều khi muốn làm nhanh, làm to cho khang trang, nên việc giải thích nguyên tắc này rất cần sự kiên nhẫn của cả hai phía.
Đối với khách tham quan, cách góp phần bảo vệ di tích đơn giản là không viết vẽ, không dán giấy, không sờ tượng, không đốt đồ lễ ngoài nơi quy định. Nếu thấy dấu hiệu xuống cấp nghiêm trọng, bạn có thể báo cho nhà chùa hoặc chính quyền xã Tam Hưng mới. Những việc nhỏ ấy giúp ngôi chùa giữ được vẻ cổ kính cho các thế hệ sau.
Gợi ý một buổi tham quan Bối Khê theo trình tự
Một buổi thăm chùa Bối Khê kéo dài chừng hai giờ là đủ để thấy những điểm chính. Bắt đầu từ tam quan, dừng lại ở sân để nhìn tổng thể mái và vị trí các toà. Vào điện Phật trước, quan sát hệ thống tượng từ trên xuống dưới, từ giữa ra hai bên. Sau đó theo hành lang sang khu thờ Thánh, chú ý khác biệt trong cách bài trí. Cuối cùng ra vườn tháp, nhà tổ, đọc các tấm bia nếu có.
Nếu đi cùng trẻ nhỏ, có thể biến buổi thăm thành trò chơi tìm hình: tìm con rồng trên xà, tìm bông sen trên bệ tượng, đếm số bậc thềm đá. Trẻ con nhớ di tích qua những chi tiết cụ thể như vậy lâu hơn nhiều so với nghe kể niên đại.
Khi rời chùa, nếu muốn để lại chút gì, công đức một khoản nhỏ vào hòm của chùa là đủ. Phần ăn uống và đi lại quanh vùng thuộc các phần khác của trang; ở đây chỉ nhắc rằng một buổi sáng ở Bối Khê kết hợp với đi bộ quanh làng là cách trọn vẹn nhất để cảm nhận nơi này.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Bối Khê nằm ở đâu?
Chùa Bối Khê nằm ở làng Bối Khê, trước thuộc xã Tam Hưng, huyện Thanh Oai, nay thuộc xã Tam Hưng, thành phố Hà Nội. Chùa ở phía Nam vùng Thanh Oai cũ, giữa không gian làng còn nhiều đồng ruộng, có thể đi xe máy hoặc ô tô từ Hà Đông về.
Đức Thánh Bối là ai?
Theo truyền thuyết địa phương, Đức Thánh Bối là một thiền sư sống vào thời Trần, tu hành ở vùng Bối Khê, giúp dân và sau khi mất được thờ ở phía sau chùa. Các chi tiết thân thế khác nhau tuỳ nguồn, nên nên dựa vào văn bia và hồ sơ di tích tại chùa để biết thêm.
Chùa Bối Khê có phải chùa cổ thời Trần không?
Chùa có nhiều lớp niên đại do được xây dựng, trùng tu qua nhiều thế kỷ. Một số chi tiết được giới nghiên cứu cho là mang phong cách thời Trần, thời Lê, nhưng phần lớn công trình hiện nay là kết quả của các lần trùng tu về sau. Gọi đúng là chùa có nguồn gốc lâu đời, nhiều lớp kiến trúc.
Đi chùa Bối Khê cần lưu ý gì về trang phục?
Bạn nên mặc quần áo kín đáo, tránh áo hở vai, váy ngắn, quần ngắn. Khi vào điện thờ nên bỏ mũ, đi nhẹ, nói khẽ. Không chạm vào tượng, không dán hay nhét tiền vào tượng, và hỏi ý nhà chùa trước khi chụp ảnh bên trong các toà điện.
Có thể kết hợp thăm chùa Bối Khê với điểm nào gần đó?
Từ Bối Khê bạn có thể đi tiếp các làng trong xã Tam Hưng mới như Mỹ Hưng, Thanh Thùy, Thanh Văn để xem đình làng, hoặc lên phía Bắc về Bình Đà, Cự Đà thuộc xã Bình Minh. Lịch trình đi một ngày được bàn kỹ trong phần điểm đến cuối tuần của trang.
Hội chùa Bối Khê có đông không?
Hội chùa vào đầu năm thu hút người làng, người các xã lân cận và khách từ nội thành, nên những ngày chính khá đông. Nếu muốn tham quan yên tĩnh, bạn nên đi vào các ngày thường trong năm, nhất là buổi sáng, khi nhà chùa có người tiếp và sân chùa vắng.