Muốn có ảnh phơi miến đẹp ở Cự Đà, bạn nên đến vào buổi sáng của một ngày nắng ráo hoặc hanh khô, khi người làng mang phên miến ra sân, và nhớ xin phép trước khi bước vào khu phơi. Ánh nắng xiên xuyên qua những tấm bánh miến mỏng làm chúng sáng lên, tạo nên khung hình đã quen thuộc với giới chụp ảnh Hà Nội.
Nhưng sân phơi là nơi làm ăn, không phải phim trường. Mỗi phên miến đổ vỡ hay dính bụi là thiệt hại thật của một gia đình. Phần dưới nói về giờ, mùa, góc máy, thiết bị, và quan trọng hơn cả là cách cư xử để người làm miến vẫn sẵn lòng đón người cầm máy lần sau.
Vì sao sân phơi miến Cự Đà ăn ảnh
Miến Cự Đà được làm từ tinh bột dong riềng. Sau khi tráng thành những tấm bánh mỏng, người làm xếp bánh lên phên tre, mang ra sân phơi cho se mặt rồi mới đem thái sợi, phơi tiếp. Những tấm bánh còn ướt có độ trong nhất định, nên khi ánh sáng chiếu ngược từ phía sau, cả hàng phên như phát sáng. Đó là hiệu ứng làm nên những tấm ảnh nổi tiếng của làng.
Thêm vào đó là nhịp điệu hình học: các phên xếp thành hàng dài, nghiêng đều một góc, tạo đường dẫn mắt rất tự nhiên. Người làm miến đội nón, đi giữa các hàng phên để lật, thu, sắp, thêm một lớp chuyển động cho khung hình. Phía xa là mái nhà cổ, hàng cây, đôi khi là dải sông Nhuệ, đủ để tấm ảnh có chiều sâu.
Chính những điều làm nên vẻ đẹp đó cũng nhắc người chụp rằng đây là công việc nặng nhọc, phụ thuộc thời tiết. Một buổi nắng hỏng là một mẻ miến kém. Hiểu điều này, bạn sẽ biết đứng ở đâu, lúc nào để không thành người cản đường.
Chọn giờ chụp trong ngày
Ánh sáng ở sân phơi thay đổi nhanh. Bảng dưới tóm tắt đặc điểm từng khung giờ để bạn chọn theo kiểu ảnh muốn có; giờ cụ thể xê dịch theo mùa.
| Khung giờ | Ánh sáng | Hoạt động ở sân phơi | Hợp với kiểu ảnh |
|---|---|---|---|
| Sáng sớm, sau bình minh | Nắng xiên thấp, màu ấm, bóng dài | Bắt đầu mang phên ra, xếp hàng | Ảnh ngược sáng, ánh trong suốt của miến |
| Giữa buổi sáng | Nắng mạnh dần, tương phản cao | Lật mặt, chỉnh phên, đông người làm | Ảnh người lao động, nhịp hàng phên |
| Gần trưa | Nắng đứng, bóng ngắn, gắt | Miến se, chuẩn bị thu | Ảnh toàn cảnh từ trên cao nếu được phép |
| Chiều | Dịu dần, nhưng sân thường đã vắng | Thu dọn, xếp phên | Ảnh chi tiết, đời sống sau giờ làm |
Phần đông người chụp có kinh nghiệm chọn khung sáng sớm đến giữa buổi. Đến sớm còn có lợi là bạn kịp quan sát người làng làm việc trước khi giơ máy, hiểu đường đi lại của họ để đứng đúng chỗ.
Mùa nào sân phơi đông nhất
Nghề miến cần nắng và gió, nên những tháng khô ráo là mùa làm nhiều. Ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, mùa thu và đầu mùa đông thường có nhiều ngày hanh khô, trời trong, ánh nắng vàng nhẹ, là thời điểm được nhiều người chọn để chụp. Những tuần trước Tết, nhu cầu miến tăng nên sân phơi cũng tất bật hơn, cảnh làm ăn đông vui.
Mùa xuân có mưa phùn, nồm ẩm kéo dài, nhiều hôm không phơi được. Mùa hè nắng to nhưng có mưa rào bất chợt; người làm miến phải canh trời để thu phên kịp. Những ngày như vậy bạn vẫn có thể gặp sân phơi, nhưng không chắc chắn bằng mùa khô.
Lịch làm của từng nhà khác nhau và phụ thuộc đơn hàng, nên không có mùa nào đảm bảo trăm phần trăm. Cách chắc ăn nhất là xem dự báo thời tiết vài ngày trước, chọn một sáng nắng sau chuỗi ngày khô, và nếu quen ai trong làng thì hỏi trước xem hôm đó có phơi không.
Xin phép và đứng chụp thế nào cho đúng
Nhiều sân phơi nằm trong đất của gia đình, không phải không gian công cộng. Dưới đây là trình tự được nhiều người chụp lâu năm áp dụng.
- Dừng ở mép sân, quan sát vài phút, nhận ra ai là chủ sân hoặc người đang điều phối.
- Chào hỏi, nói rõ mình muốn chụp, chụp trong bao lâu, có chụp người hay chỉ chụp cảnh.
- Hỏi chỗ đứng: thường người làm sẽ chỉ cho bạn khoảng trống không vướng đường đi lại.
- Không bước qua phên, không chạm vào miến, không dựng chân máy giữa lối đi.
- Nếu muốn chụp cận mặt ai, hỏi riêng người đó; nếu họ từ chối, cảm ơn và chuyển sang chụp từ phía sau hoặc chụp tay.
- Khi chụp xong, cảm ơn và có thể mua một ít miến; nhiều người còn gửi lại ảnh cho chủ sân.
Cách làm này không tốn bao nhiêu thời gian, nhưng giúp bạn chụp thoải mái hơn, được chỉ góc đẹp, và giữ được thiện cảm cho những người đến sau.
Góc máy và bố cục gợi ý
Ngược sáng ngang tầm phên. Đứng phía đối diện mặt trời, hạ máy ngang tầm phên để ánh nắng đi qua tấm miến. Đo sáng vào vùng sáng để giữ chi tiết, chấp nhận vùng tối chìm xuống.
Đường chéo của hàng phên. Đứng ở đầu hàng, chụp theo đường chéo để các phên dẫn mắt vào sâu khung hình. Một người làm ở giữa hàng là điểm nhấn tự nhiên.
Chi tiết đôi tay. Tay lật bánh, tay xếp phên, tay buộc sợi miến. Chụp tay là cách vừa kể được nghề vừa không xâm phạm khuôn mặt người làm.
Toàn cảnh có nhà cổ phía sau. Lùi ra xa, dùng tiêu cự dài hơn để kéo mái nhà cổ hoặc hàng cây vào hậu cảnh, cho thấy sân phơi nằm giữa làng chứ không lơ lửng.
Từ trên cao. Một số người chụp từ tầng hai, sân thượng nhà dân. Đây là không gian riêng, chỉ lên khi chủ nhà mời và đồng ý. Không leo tường, mái hay cột điện.
Thiết bị nên mang và không nên mang
Sân phơi rộng nhưng lối đi hẹp, người làm đi lại liên tục. Gọn nhẹ là nguyên tắc chung.
- Một ống góc rộng vừa phải cho toàn cảnh và một ống tiêu cự dài hơn cho chi tiết, chân dung từ xa.
- Điện thoại đời mới cũng đủ cho ảnh ngược sáng nếu bạn chạm đo sáng vào vùng sáng.
- Loa che nắng ống kính để tránh lóa khi chụp ngược sáng.
- Chân máy chỉ nên dùng ở mép sân, nơi không ai đi qua; nhiều khi tốt nhất là không mang.
- Không dùng đèn flash vào người làm: vừa gây khó chịu vừa làm mất ánh sáng tự nhiên.
- Không dùng thiết bị bay khi chưa được phép; ngoài chuyện quy định về bay, tiếng ồn và bóng máy bay cũng làm người làm mất tập trung.
Thiết bị càng ít, bạn càng dễ di chuyển nhẹ nhàng giữa các hàng phên và càng ít khiến người làm cảm thấy bị soi.
Khi sân phơi vắng: chụp gì khác ở Cự Đà
Có những hôm trời âm u hoặc mưa, sân phơi trống trơn. Chuyến đi không vì thế mà phí. Ánh sáng mềm của ngày âm u lại rất hợp để chụp những bức tường cũ, cửa gỗ, vòm cửa của các ngôi nhà cổ, vì không có bóng gắt, màu tường lên trầm và đều.
Bạn có thể chụp hàng chum tương xếp trong sân nhà, chụp ngõ gạch ướt sau mưa, chụp dòng sông Nhuệ với những bến nước cũ, hay chụp người già ngồi trước hiên. Những bức ảnh này kể về Cự Đà theo một cách khác, chậm hơn, sâu hơn những tấm ảnh phơi miến đã quen.
Hãy nhớ, mọi nguyên tắc xin phép vẫn áp dụng như ở sân phơi. Ngôi nhà, chum tương, khoảnh sân đều là của ai đó. Chụp ở Cự Đà đẹp nhất khi bạn đi như một người khách biết điều, không phải như người đi săn cảnh.
Chụp người làm miến: chân dung có trách nhiệm
Những tấm ảnh được nhớ lâu nhất ở Cự Đà thường có con người trong đó: bà cụ đội nón lật phên, anh thanh niên vác chồng phên trên vai, đôi tay đỏ lên vì nắng. Nhưng chính vì người làm miến xuất hiện trong rất nhiều bức ảnh lan truyền trên mạng, nhiều người trong làng đã thấy phiền khi cứ bị chĩa máy vào mỗi sáng. Muốn có chân dung đẹp mà không gây khó chịu, bạn cần dành thời gian nhiều hơn cho việc làm quen.
Một cách được nhiều người chụp áp dụng là ở lại lâu hơn ở một sân phơi thay vì chạy qua nhiều sân. Đứng quan sát, hỏi chuyện về nghề, về mẻ miến hôm nay, về thời tiết, rồi mới xin chụp. Khi người làm đã quen với sự có mặt của bạn, họ sẽ làm việc tự nhiên, không còn gượng gạo, và tấm ảnh cũng thật hơn. Đừng yêu cầu ai dừng việc để tạo dáng, đừng bảo người làm cầm phên đứng yên dưới nắng chỉ để bạn có khung hình.
Nếu bạn định dùng ảnh cho mục đích thương mại như quảng cáo, bán ảnh, in lịch, hãy nói rõ điều đó và xin đồng ý của người trong ảnh. Với ảnh đăng mạng xã hội, cũng nên cân nhắc trước khi đăng cận mặt một người không biết bức ảnh sẽ đi đâu. Tôn trọng hình ảnh của người lao động là phần không tách rời của việc chụp ảnh đời thường.
Sau buổi chụp: chia sẻ và gửi lại cho làng
Một thói quen nhỏ nhưng có ý nghĩa là gửi lại ảnh cho người đã cho bạn chụp. Nhiều gia đình làm miến chưa từng có một tấm ảnh đẹp về chính công việc của mình, dù hình ảnh sân phơi của họ đã xuất hiện ở khắp nơi. Bạn có thể xin số liên lạc qua ứng dụng nhắn tin để gửi file, hoặc lần sau quay lại mang theo vài tấm ảnh in. Đó là cách đáp lại sự hiếu khách thiết thực nhất.
Khi đăng ảnh, hãy ghi đúng địa danh: làng Cự Đà, nay thuộc xã Bình Minh, Hà Nội, thay vì những chú thích mơ hồ. Ghi đúng giúp người xem hiểu đây là một làng nghề cụ thể, có người thật đang làm nghề thật. Nếu có thể, kể vài dòng về quy trình làm miến bạn vừa được nghe, để bức ảnh không chỉ là cảnh đẹp mà còn là câu chuyện.
Cuối cùng, tránh chỉ đường cho đám đông vào một sân phơi cụ thể của một gia đình cụ thể, nhất là khi chủ nhà không muốn đông khách. Một điểm chụp bị khai thác quá mức có thể khiến người làng dựng rào, cấm chụp, và người thiệt cuối cùng lại là chính những người yêu ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Mấy giờ là đẹp nhất để chụp ảnh phơi miến ở Cự Đà?
Khoảng từ sau bình minh đến giữa buổi sáng là thời gian được nhiều người chọn, vì nắng còn xiên và người làng đang mang phên ra phơi. Giờ cụ thể thay đổi theo mùa; mùa đông nắng lên muộn hơn mùa hè, nên bạn nên xem giờ mặt trời mọc trước khi đi.
Ngày nào chắc chắn có phơi miến?
Không có ngày nào chắc chắn tuyệt đối, vì việc phơi phụ thuộc thời tiết và đơn hàng của từng nhà. Một buổi sáng nắng ráo sau vài ngày khô thường có nhiều sân phơi. Nếu quen người trong làng, hỏi trước một hôm là cách chắc chắn nhất.
Chụp ảnh ở sân phơi có phải trả tiền không?
Không có mức phí chung. Phần lớn chủ sân chỉ cần bạn xin phép và không làm hỏng miến. Nhiều người chụp chọn mua một ít miến hoặc gửi lại ảnh như lời cảm ơn. Với nhóm chụp đông hoặc chụp dịch vụ, nên trao đổi trước với chủ sân.
Có được chụp ảnh cưới ở sân phơi miến không?
Một số cặp đôi đã chụp ảnh ở Cự Đà, nhưng sân phơi là nơi làm ăn, váy cưới, chân máy và ê kíp dễ vướng víu. Cần hỏi chủ sân trước, chọn lúc ít việc, giữ khoảng cách với phên miến và không yêu cầu người làm dừng việc để tạo dáng.
Chụp bằng điện thoại có được không?
Được. Điện thoại hiện nay chụp ngược sáng khá tốt nếu bạn chạm vào vùng sáng để đo sáng và giảm phơi sáng một chút. Nên lau ống kính, tránh ngón tay che góc, và chụp nhiều kiểu bố cục khác nhau rồi chọn lại khi về.
Mùa nào nên tránh đi chụp phơi miến?
Những tuần mưa phùn, nồm ẩm đầu xuân thường ít phơi, sân trống. Mùa mưa bão mùa hè cũng hay bị mưa rào cắt ngang. Nếu chỉ có một ngày để đi, bạn nên chọn mùa thu hoặc đầu đông, khi trời hanh khô và nắng nhẹ.