Đi Thanh Oai, những món đáng mua nhất là thứ được làm ngay tại làng: nón lá ở làng Chuông, miến dong và tương ở Cự Đà, giò chả ở Ước Lễ, và nếu đúng mùa Trung thu thì đồ chơi giấy ở làng Vác. Mua tận nơi, bạn biết rõ món hàng đến từ đâu, được chính người làm giải thích cách dùng, và góp một phần nhỏ cho nghề.
Bài này không chỉ đến cơ sở nào, cũng không nêu giá, vì giá thay đổi theo mùa, theo loại hàng và theo từng nhà. Thay vào đó là cách chọn từng món, những câu nên hỏi người bán, và cách giữ hàng nguyên vẹn trên đường về, nhất là khi bạn đi xe máy.
Vì sao nên mua tận làng
Nón lá, miến, tương hay giò chả mang tên Thanh Oai có bán ở nhiều nơi trong nội thành. Nhưng mua tận làng có những lợi thế mà cửa hàng ở phố không có. Thứ nhất là biết rõ nguồn gốc: bạn thấy tận mắt nơi làm, người làm, nguyên liệu. Thứ hai là được giải thích: người làm sẽ nói cho bạn cách dùng, cách bảo quản, khác biệt giữa các loại. Thứ ba là cảm giác: một món quà mua sau khi đã ngồi xem người ta làm luôn có câu chuyện đi kèm.
Mua tận làng cũng là cách đáp lại sự hiếu khách. Ở những làng nghề không có quầy vé hay dịch vụ du lịch, người làm nghề dừng tay để bạn xem, để trả lời câu hỏi. Mua một món hàng là cách cảm ơn tự nhiên và thiết thực nhất, giúp nghề có thêm thu nhập trực tiếp.
Một lý do nữa là sự tươi mới. Tương vừa múc từ chum, miến vừa phơi xong, giò vừa luộc chín sáng nay có hương vị khác với hàng đã qua nhiều khâu vận chuyển, nằm trên kệ nhiều ngày. Với thực phẩm, khoảng cách ngắn từ nơi làm đến tay người mua là lợi thế rõ rệt mà bất kỳ ai từng nếm thử cũng nhận ra.
Dĩ nhiên không phải lúc nào mua ở làng cũng rẻ hơn ở phố, và không phải món nào bán trong làng cũng do chính làng làm. Hỏi rõ, nhìn kỹ là thói quen nên có ở bất cứ đâu, kể cả ở làng nghề.
Nón lá làng Chuông
Nón lá là món quà dễ mang và đặc trưng nhất của Thanh Oai. Ở làng Chuông, bạn có thể chọn từ nón dùng hằng ngày để đi nắng, đi đồng đến nón làm kỹ hơn, lá mỏng, mũi khâu mịn, dùng làm quà, làm đạo cụ biểu diễn. Hai loại khác nhau về công sức nên giá cũng khác nhau; hãy hỏi rõ trước khi chọn.
Khi chọn nón, giơ nón lên trời xem lá có đều màu, có chỗ thủng hay rách, mũi khâu có thẳng hàng và đều khoảng cách hay không. Vành nón phải tròn, không méo. Đội thử để xem nón có vừa đầu, cân đối; chỉnh quai cho chắc. Nếu mua làm quà cho người lớn tuổi, nên chọn nón nhẹ; cho trẻ em, có thể hỏi loại nón nhỏ.
Để giữ nón bền, tránh để nón dưới mưa lâu, tránh đè vật nặng lên. Khi không dùng, treo nón nơi khô ráo, thoáng gió. Một số loại nón được quét lớp chống thấm, bạn có thể hỏi người bán xem chiếc nón mình chọn đã có lớp này chưa và cách giữ cho bền.
Miến dong và tương Cự Đà
Cự Đà nổi tiếng với hai món: miến dong và tương. Miến Cự Đà làm từ tinh bột dong riềng, sợi dai, khi nấu không nát. Khi mua, bạn có thể nhìn sợi miến: miến dong thủ công thường có màu hơi xám hoặc ngà, không trắng tinh, sợi không đều tuyệt đối như miến máy. Hỏi người làm về loại miến, cách nấu, ngâm bao lâu là hợp.
Tương Cự Đà được làm từ đỗ tương, xôi nếp ủ mốc và muối, phơi trong chum nhiều tuần dưới nắng. Tương ngon có mùi thơm đặc trưng, vị ngọt hậu, màu vàng nâu. Mỗi nhà có cách làm riêng, nên mùi vị khác nhau đôi chút; nếu được mời nếm thử, hãy thử ở vài nhà để chọn vị hợp với mình.
Về bảo quản, miến khô cần để nơi khô ráo, tránh ẩm mốc. Tương nên đựng trong chai lọ kín, để nơi mát; hỏi người làm về thời gian dùng tốt nhất. Hai món này được bàn kỹ hơn về cách làm và cách ăn trong mục ẩm thực của trang.
Giò chả Ước Lễ
Làng Ước Lễ ở Tân Ước cũ, nay thuộc xã Dân Hòa, nổi tiếng với nghề giò chả. Giò lụa, chả quế, giò bò là những món được nhiều người tìm mua, nhất là dịp Tết. Đến Ước Lễ, ngoài mua giò chả, bạn còn có thể ngắm cổng làng cổ, một trong những cổng làng được nhắc đến nhiều ở vùng này.
Giò chả là thực phẩm tươi, nên cách chọn và bảo quản quan trọng hơn các món khác. Hỏi người bán giò làm hôm nào, nên dùng trong bao lâu, bảo quản ở nhiệt độ nào. Giò ngon thường có độ dai, khi ấn tay thấy đàn hồi, mặt cắt mịn, có mùi thơm của thịt và lá chuối. Nếu mua làm quà biếu, hỏi người bán gói kỹ để giữ được lâu hơn.
Với giò chả, hãy mua vào cuối chuyến đi để thời gian ở ngoài trời ngắn nhất. Mang theo túi giữ nhiệt và đá khô nếu đi đường dài hoặc trời nóng. Về đến nhà, cho vào tủ lạnh ngay và dùng trong thời gian người bán dặn.
Đồ chơi Trung thu làng Vác: món quà theo mùa
Nếu đi Thanh Oai vào những tuần trước rằm tháng Tám, vùng Dân Hòa có làng Vác được biết đến với nghề làm đèn, quạt giấy và đồ chơi Trung thu truyền thống. Những chiếc đèn ông sao, đèn lồng, quạt giấy làm bằng tay là quà rất hợp cho trẻ con, nhất là khi đồ chơi nhựa đã quá quen thuộc.
Quy mô nghề thay đổi theo năm, có nhà vẫn làm, có nhà đã chuyển sang mặt hàng khác. Nếu muốn mua đồ chơi Trung thu tận làng, nên hỏi trước qua người quen hoặc tìm thông tin cập nhật để tránh đến nơi không còn hàng.
Đồ chơi giấy, tre dễ rách, dễ gãy, nên khi mang về cần đặt ở chỗ không bị đè, tránh mưa. Một chiếc đèn ông sao mua ở làng, kèm câu chuyện về người làm ra nó, sẽ là món quà có ý nghĩa hơn nhiều so với một món mua vội ở siêu thị.
Những điều nên tránh khi mua quà ở làng
Mua vội ở điểm đầu tiên. Nhiều người vừa đến làng đã mua ngay ở nhà đầu tiên gặp. Dạo một vòng, xem vài nhà, so sánh rồi mới quyết định sẽ giúp bạn chọn được món hợp ý hơn, và hiểu rõ hơn sự khác nhau giữa các loại hàng.
Tin mọi lời quảng cáo. Những cụm như "gia truyền trăm năm", "ngon nhất làng" có ở khắp nơi. Thay vì tin hay không tin, hãy nhìn hàng, nếm thử nếu được, hỏi cách làm. Chính câu trả lời của người bán cho bạn biết họ hiểu nghề đến đâu.
Mua thực phẩm tươi từ sáng sớm. Giò chả, đồ ăn tươi mua đầu buổi rồi mang theo cả ngày dưới nắng rất dễ hỏng. Nếu biết chắc sẽ quay lại, hãy hẹn người bán và mua vào cuối chuyến.
Mua quá nhiều khi đi xe máy. Chồng nón cao, túi miến to, chai tương nặng treo lủng lẳng trên xe vừa nguy hiểm vừa dễ hỏng hàng. Mua vừa đủ, phần còn lại đặt gửi sau.
Mặc cả quá đà. Mặc cả là chuyện thường, nhưng đòi giảm quá sâu với hàng thủ công dễ làm người làm nghề phật lòng. Nếu thấy giá chưa hợp, có thể cảm ơn và chọn món khác.
Hỏi người bán thế nào cho phải
Mua ở làng nghề khác mua ở siêu thị. Một vài câu hỏi đúng lúc giúp bạn chọn đúng hàng và để lại thiện cảm với người bán.
- Chào hỏi trước, nói bạn muốn mua món gì, dùng vào việc gì (dùng hằng ngày, làm quà, biếu Tết).
- Hỏi các loại hàng khác nhau ở điểm nào, để người bán giới thiệu loại phù hợp.
- Hỏi giá rõ ràng trước khi chọn, tránh trường hợp lấy hàng rồi mới ngỡ ngàng.
- Hỏi cách bảo quản, thời gian dùng tốt nhất, đặc biệt với thực phẩm như tương, giò chả.
- Nếu mua số lượng nhiều, hỏi có thể đặt trước hoặc gửi hàng không.
- Cảm ơn khi mua xong; nếu thấy hài lòng, có thể xin cách liên lạc để lần sau đặt hàng.
Mặc cả ở làng nghề là chuyện bình thường, nhưng nên giữ chừng mực. Người làm nghề thủ công bỏ nhiều công sức cho từng sản phẩm, và giá họ đưa ra thường đã sát với công làm.
Lịch quà theo mùa
Mỗi món có mùa đẹp riêng. Bảng dưới giúp bạn biết đi tháng nào thì mua được gì dễ nhất; đây là xu hướng chung, từng nhà có thể khác.
| Món | Mùa mua thuận | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nón lá làng Chuông | Quanh năm | Ngày phiên chợ có nhiều lựa chọn hơn |
| Miến dong Cự Đà | Quanh năm, nhiều nhất những tháng khô ráo và cuối năm | Ngày mưa ít phơi, hàng có sẵn vẫn bán |
| Tương Cự Đà | Mẻ phơi chính vào mùa hè | Hỏi mẻ tương làm khi nào |
| Giò chả Ước Lễ | Quanh năm, cao điểm trước Tết | Dịp Tết nên đặt trước |
| Đồ chơi Trung thu làng Vác | Những tuần trước rằm tháng Tám | Ngoài mùa ít hàng |
Nếu muốn có một giỏ quà đủ món, những tuần cuối năm âm lịch là lúc dễ gom nhất, nhưng cũng là lúc các làng bận rộn nhất. Đặt hàng sớm vài tuần sẽ đỡ cho cả người mua lẫn người làm.
Mang hàng về an toàn trên xe máy
Phần lớn người đi Thanh Oai bằng xe máy, và quà mang về thường là những thứ dễ hỏng: nón dễ bẹp, miến dễ gãy, tương dễ đổ, giò chả cần giữ lạnh.
- Nón lá: buộc thành chồng, lòng nón úp vào nhau, treo chắc hoặc để trên cùng, không để vật nặng đè lên.
- Miến khô: để trong túi kín, đặt ở giữa hoặc trên cùng để sợi không bị gãy vụn.
- Tương: đựng chai lọ có nắp kín, bọc thêm túi ni lông, đặt đứng trong giỏ hoặc cốp, tránh đổ.
- Giò chả: túi giữ nhiệt, mua cuối chuyến, về nhà cho vào tủ lạnh ngay.
- Đồ chơi giấy: để trong túi rộng, không gấp, tránh mưa và gió mạnh làm rách.
- Mang theo dây buộc, túi ni lông lớn, phòng khi trời mưa bất chợt trên đường về.
Nếu mua nhiều, hãy cân nhắc đi ô tô hoặc nhờ gửi hàng. Chở quá nhiều đồ trên xe máy vừa mất an toàn vừa dễ làm hỏng hàng.
Câu hỏi thường gặp
Mua nón lá ở làng Chuông có rẻ hơn ở phố không?
Không phải lúc nào cũng rẻ hơn, vì giá phụ thuộc loại nón và từng nhà. Lợi thế mua ở làng là được chọn trực tiếp từ người làm, biết rõ nguồn gốc, được giải thích sự khác nhau giữa các loại. Hỏi giá rõ ràng trước khi chọn là cách tốt nhất.
Làm sao biết miến mua ở Cự Đà là miến dong thật?
Cách chắc nhất là mua tận nhà làm miến, xem quy trình và hỏi trực tiếp. Miến dong thủ công thường có màu ngà hoặc hơi xám, không trắng tinh, sợi dai khi nấu. Nếu nghi ngờ, bạn có thể hỏi người bán về nguyên liệu và cách làm.
Tương Cự Đà để được bao lâu?
Thời gian dùng tốt phụ thuộc cách làm và cách bảo quản của từng nhà. Nên hỏi người làm tương cụ thể, đựng trong chai lọ kín, để nơi thoáng mát. Khi thấy mùi, màu thay đổi bất thường thì không nên dùng tiếp.
Mua giò chả Ước Lễ mang về xa có được không?
Được, nếu bạn bảo quản đúng: mua cuối chuyến, dùng túi giữ nhiệt, thêm đá khô nếu đường xa hoặc trời nóng, về đến nơi cho vào tủ lạnh ngay. Hỏi người bán thời gian dùng tốt nhất và nhờ gói kỹ.
Có thể đặt hàng từ làng nghề Thanh Oai mà không cần đến tận nơi không?
Nhiều nhà làm nghề nhận đặt hàng và gửi đi. Bạn có thể xin cách liên lạc khi đến mua lần đầu để lần sau đặt. Khi đặt, hỏi rõ loại hàng, cách đóng gói, cách gửi và cách bảo quản khi nhận.
Đồ chơi Trung thu làng Vác có bán quanh năm không?
Nghề đồ chơi Trung thu chủ yếu tập trung vào những tuần trước rằm tháng Tám âm lịch. Ngoài mùa này, một số nhà làm mặt hàng khác hoặc làm ít hơn. Muốn mua, nên đi vào mùa Trung thu và hỏi trước qua người quen.