Làng Chuông thuộc xã Phương Trung cũ, nay thuộc xã Thanh Oai mới (Hà Nội), nổi tiếng với nghề làm nón lá; làng có đình, chùa và chợ phiên nón họp theo ngày âm lịch, cùng hội làng hằng năm mang dấu ấn của một cộng đồng làm nghề. Trong khi nhiều người biết làng Chuông qua chiếc nón, ít ai để ý rằng đình chùa và chợ mới là nơi đời sống làng tụ lại.
Bài này không đi sâu vào kỹ thuật làm nón, phần thuộc về chuyện làng nghề. Ở đây tập trung vào đình làng, chùa làng, chợ phiên như những không gian văn hoá, và hội làng như dịp cộng đồng làm nghề tự nhìn lại mình. Những chi tiết như vị thần thờ ở đình, ngày hội chính nên hỏi người làng vì có thể khác với các nguồn tổng hợp.
Làng Chuông trong xã Thanh Oai mới
Từ tháng 7/2025, xã Phương Trung cũ cùng thị trấn Kim Bài, các xã Đỗ Động, Thanh Mai, Kim An, Kim Thư gộp thành xã Thanh Oai mới. Làng Chuông vì thế nằm trong đơn vị mang tên Thanh Oai, nhưng cần nhớ đây là xã, không phải huyện cũ. Làng gần Kim Bài, nơi trước đây là trung tâm hành chính của huyện, nên đi lại khá thuận tiện từ quốc lộ 21B.
Làng Chuông có cấu trúc làng Bắc Bộ quen thuộc: các xóm, ngõ, đình làng, chùa làng, ao, giếng. Điều đặc biệt là hầu như nhà nào cũng từng có người làm nón, nên không gian làng mang dấu vết của nghề: sân phơi lá, góc nhà ngồi khâu nón, những chồng nón trắng xếp chờ mang ra chợ.
Dù đô thị hoá đã thay đổi nhiều, làng Chuông vẫn được biết đến như một trong những làng nón tiêu biểu của miền Bắc. Đình chùa của làng vì thế không chỉ là nơi thờ tự mà còn là nơi lưu giữ ký ức về nghề, về những người đã sống bằng chiếc nón qua nhiều thế hệ.
Đình làng Chuông: trung tâm của cộng đồng làm nghề
Đình làng Chuông thờ thành hoàng làng theo tục chung, là nơi làng tế lễ và mở hội. Kiến trúc đình theo kiểu đình làng Bắc Bộ với sân, đại đình, hậu cung, đã qua nhiều lần tu bổ bằng công đức của dân làng. Danh tính vị thần và thần tích cụ thể bạn nên hỏi các cụ trong ban quản lý, vì thông tin trên mạng không thống nhất.
Ở một làng nghề, đình còn là nơi người làng tụ họp bàn chuyện chung, trong đó có chuyện nghề. Ngày trước, những quy ước liên quan đến chợ, đến việc giữ chất lượng hàng, có thể được bàn ở đình. Ngày nay, các buổi họp xóm, họp hội người cao tuổi, hội phụ nữ vẫn diễn ra quanh đình, và hội làng vẫn lấy đình làm trung tâm.
Khi đến đình làng Chuông, hãy quan sát cả không gian quanh đình: những ngôi nhà bên cạnh có đang làm nón không, sân có phơi lá không. Mối liên hệ giữa đình và nghề hiện ra rất tự nhiên trong cảnh sống hằng ngày.
Chùa làng và nếp sinh hoạt của các bà
Chùa làng Chuông, như phần lớn chùa làng vùng Thanh Oai, là nơi thờ Phật và sinh hoạt của các cụ bà. Ở một làng mà phụ nữ là lực lượng chính làm nón, chùa có ý nghĩa đặc biệt: đó là nơi các bà, các chị sau những ngày ngồi khâu nón tìm đến vào ngày rằm, mùng một, gặp gỡ nhau, trò chuyện, tụng kinh.
Chùa có bố cục quen thuộc với tam quan, sân, các toà điện, hệ thống tượng. Mức độ cổ kính và giá trị di vật của chùa bạn nên hỏi nhà chùa hoặc ban quản lý. Điều có thể chắc là chùa gắn chặt với nhịp sống của làng, đông vui nhất vào các dịp rằm tháng Giêng, Phật đản, Vu lan.
Khi tham quan chùa làng Chuông, bạn có thể gặp các cụ bà đang làm cơm chay hay dọn dẹp. Một lời chào lịch sự và chút thời gian trò chuyện có thể mở ra những câu chuyện về làng, về nghề, mà không sách nào ghi lại.
Chợ phiên nón: không gian mua bán truyền thống
Chợ làng Chuông nổi tiếng là chợ phiên chuyên về nón và nguyên liệu làm nón, họp theo các ngày cố định trong tháng âm lịch; người làng quen nói chợ họp vào các ngày có số 4 và số 0. Phiên chợ thường họp từ sáng sớm, tan khi trời sáng rõ, người mua kẻ bán phần lớn là người trong nghề: người bán lá, bán vành, bán nón thành phẩm, thương lái đến mua.
Chợ phiên là một phần của không gian văn hoá làng nghề, không chỉ là nơi mua bán. Ở đó diễn ra những trao đổi về chất lượng, giá cả, kỹ thuật, và cả những câu chuyện làng xóm. Với người ngoài, đến chợ phiên sớm là dịp hiếm hoi được thấy cảnh mua bán truyền thống còn sống động ở ven Hà Nội.
Lịch phiên chợ có thể có điều chỉnh theo thời gian; trước khi đi, bạn nên hỏi lại người trong làng. Đến chợ, nên đi bộ, giữ trật tự, không chen vào các cuộc mặc cả, và chỉ chụp ảnh người khi được đồng ý. Chuyện buôn bán nón như một ngành kinh tế thuộc các phần khác của trang.
Hội làng Chuông: dịp cộng đồng nghề tụ về
Hội làng Chuông diễn ra hằng năm theo lệ làng, với phần lễ ở đình gồm rước, tế, dâng hương và phần hội với các hoạt động văn nghệ, trò chơi. Ngày hội chính và lịch các nghi lễ nên hỏi người làng hoặc theo dõi thông báo của xã Thanh Oai mới, vì có thể thay đổi theo năm.
Ở một làng nghề, hội làng có thêm ý nghĩa là dịp cộng đồng nghề tụ về. Những người con của làng đi làm ăn xa, có người đã bỏ nghề, có người mở cơ sở ở nơi khác, đều về dự hội. Hình ảnh chiếc nón có thể xuất hiện trong trang phục của đội dâng hương, trong các tiết mục văn nghệ, như một cách làng tự giới thiệu về mình.
Dự hội làng Chuông, bạn sẽ thấy nhiều nét chung với hội làng khác ở Thanh Oai, nhưng cũng nhận ra dấu ấn riêng của một cộng đồng mà phụ nữ có vai trò lớn trong sản xuất. Đội dâng hương của các bà, các chị thường là một trong những phần đẹp nhất của đám rước.
Chiếc nón trong ký ức làng: từ nón quai thao đến nón lá ngày nay
Theo nhiều tài liệu viết về làng, làng Chuông xưa làm nhiều loại nón, trong đó có những loại nón truyền thống như nón quai thao gắn với trang phục phụ nữ Bắc Bộ trong các dịp lễ hội. Ngày nay, sản phẩm chủ yếu là nón lá dùng hằng ngày và nón làm quà, đạo cụ biểu diễn.
Chiếc nón vì thế không chỉ là sản phẩm kinh tế mà còn là một phần của ký ức văn hoá. Trong hội làng, trong các tiết mục múa nón, trong trang phục áo dài đi lễ, chiếc nón hiện diện như một biểu tượng. Người làng Chuông tự hào khi chiếc nón của họ xuất hiện trong các dịp lễ hội ở nhiều nơi.
Kỹ thuật chọn lá, làm vành, khâu nón và những người giữ nghề là câu chuyện riêng của phần làng nghề trên trang. Ở đây chỉ nhấn mạnh rằng đình, chùa, chợ và hội làng là những nơi giữ cho nghề không chỉ là sinh kế mà còn là bản sắc của cộng đồng.
Giữ không gian văn hoá làng nghề trước đô thị hoá
Làng Chuông chịu sức ép giống nhiều làng ven đô: người trẻ ít theo nghề, thu nhập từ nón thấp hơn nhiều việc khác, nhà cửa xây mới thay nhà cũ, sân phơi lá thu hẹp. Khi nghề mai một, không gian văn hoá gắn với nghề cũng thay đổi theo: chợ phiên thưa người, hội làng mất dần những hình ảnh gắn với nghề.
Một số hướng được nhiều địa phương thử là kết hợp làng nghề với du lịch trải nghiệm, đưa học sinh về học làm nón, gắn sản phẩm với các dịp văn hoá. Mức độ thành công phụ thuộc vào sự đồng thuận của người làng và cách tổ chức. Với làng Chuông, việc đình chùa, chợ phiên vẫn còn là nền tảng tốt để giữ không gian văn hoá.
Với khách tham quan, cách góp phần đơn giản nhất là đến làng với tinh thần tìm hiểu, tôn trọng không gian di tích và sinh hoạt của người dân, mua sản phẩm khi thấy phù hợp, và kể lại câu chuyện về làng một cách đúng đắn, không thổi phồng.
Ghé làng Chuông: kết hợp đình, chùa và chợ trong một buổi sáng
Đến sớm vào ngày phiên. Nếu muốn xem chợ phiên nón, phải đến từ sáng sớm. Hỏi trước ngày phiên để không đến nhầm ngày chợ không họp.
Sau chợ ghé đình. Chợ tan là lúc ghé đình làng, quan sát kiến trúc và không gian quanh đình. Nếu đình đóng cửa, có thể hỏi người dân gần đó.
Thăm chùa làng. Chùa thường mở buổi sáng. Giữ trật tự, ăn mặc kín đáo, hỏi trước khi chụp ảnh bên trong.
Đi bộ trong ngõ. Các ngõ làng là nơi thấy rõ nhất dấu vết của nghề. Chỉ quan sát từ ngoài, không vào nhà người khác khi chưa được mời.
Kết hợp các điểm khác. Từ làng Chuông có thể về Kim Bài hoặc sang các làng khác trong xã Thanh Oai mới. Lịch trình chi tiết thuộc phần điểm đến cuối tuần.
Mang theo tiền lẻ và túi riêng. Ở chợ quê và các hộ làm nghề, mua bán chủ yếu bằng tiền mặt hoặc chuyển khoản trực tiếp. Mang túi vải để đựng nón, tránh làm móp vành khi chen qua chợ đông.
Làng Chuông và các làng xung quanh trong vùng Kim Bài
Làng Chuông không đứng riêng mà nằm trong vùng quanh Kim Bài, nơi các làng có quan hệ chặt chẽ qua chợ búa, hôn nhân, việc làm. Kim Bài là thị trấn cũ, trung tâm buôn bán của cả huyện Thanh Oai cũ, nơi người làng Chuông mang nón ra bán và mua nguyên liệu. Các làng thuộc Đỗ Động, Thanh Mai, Kim An, Kim Thư cũ cũng có đình chùa riêng, hội làng riêng, nay cùng thuộc xã Thanh Oai mới.
Việc gộp vào một xã mới tạo điều kiện để các làng trong vùng phối hợp trong việc giữ gìn di tích và tổ chức lễ hội, chẳng hạn chia sẻ kinh nghiệm phục dựng nghi lễ, hay cùng giới thiệu một tuyến tham quan làng nghề, đình chùa. Người làng Chuông có thể tham gia giới thiệu nghề cho khách đến từ các điểm lân cận và ngược lại.
Nhìn rộng ra như vậy, đình làng Chuông là một mắt xích trong mạng di tích của cả vùng Kim Bài, và chuyến thăm làng sẽ trọn vẹn hơn nếu bạn dành thêm thời gian cho vài ngôi đình, ngôi chùa ở các làng bên cạnh.
Câu hỏi thường gặp
Làng Chuông thuộc xã nào sau sáp nhập?
Làng Chuông trước thuộc xã Phương Trung, huyện Thanh Oai. Từ tháng 7/2025, Phương Trung cùng thị trấn Kim Bài và các xã Đỗ Động, Thanh Mai, Kim An, Kim Thư gộp thành xã Thanh Oai mới thuộc thành phố Hà Nội, nên làng Chuông nay thuộc xã Thanh Oai.
Chợ phiên làng Chuông họp vào ngày nào?
Chợ phiên làng Chuông họp theo các ngày cố định trong tháng âm lịch, người làng quen nói là các ngày có số 4 và số 0. Lịch có thể thay đổi theo thời gian, nên trước khi đi bạn nên hỏi lại người trong làng. Chợ họp từ sáng sớm và tan khá nhanh.
Đình làng Chuông thờ ai?
Đình làng Chuông thờ thành hoàng làng theo tục chung của làng Bắc Bộ. Danh tính vị thần và thần tích cụ thể nên hỏi ban quản lý di tích hoặc các cụ trong làng, vì thông tin trên mạng có thể không thống nhất và mỗi làng có câu chuyện riêng của mình.
Hội làng Chuông có gì khác các hội làng khác?
Hội làng Chuông có cấu trúc chung gồm phần lễ ở đình và phần hội, nhưng mang dấu ấn của một làng nghề nón. Chiếc nón có thể xuất hiện trong trang phục, văn nghệ, và hội là dịp người làng làm nghề ở xa trở về. Đội dâng hương của phụ nữ thường là điểm nhấn.
Có thể mua nón trực tiếp ở làng Chuông không?
Bạn có thể mua nón tại chợ phiên hoặc tại các gia đình làm nghề trong làng. Không có giá cố định cho mọi loại nón; giá tuỳ chất lượng lá, vành, kiểu dáng. Nên hỏi kỹ về chất liệu, cách bảo quản, và mua với tinh thần ủng hộ người làm nghề.