Lễ trong năm ở đình chùa Thanh Oai: từ rằm tháng Giêng đến lễ cơm mới

Một năm ở đình chùa vùng Thanh Oai cũ không chỉ có hội làng đầu xuân: chùa có rằm tháng Giêng, Phật đản, Vu lan và các ngày rằm, mùng một; đình có các lễ gắn với nông lịch như lễ xuống đồng, lễ cơm mới, cùng lễ tất niên và ngày tiệc của thần. Mỗi làng giữ một phần trong số đó tuỳ lệ, và ở làng ven đô, những lễ gắn với đồng ruộng đang thưa dần.

Bài này đi theo vòng một năm âm lịch, nêu những dịp lễ thường gặp ở đình và chùa, ý nghĩa văn hoá của từng dịp và cách người làng hôm nay vẫn giữ hay đã thay đổi. Đây là bức tranh chung của vùng; lịch cụ thể của một làng nên hỏi chính làng đó, vì lệ mỗi nơi một khác.

Vì sao đình và chùa có lịch lễ khác nhau

Đình là nơi thờ thành hoàng, gắn với cộng đồng làng và công việc làm ăn, nên lịch lễ ở đình bám theo nông lịch và ngày tiệc của thần. Chùa là nơi thờ Phật, gắn với lịch của nhà Phật, nên có những ngày lễ chung toàn quốc như Phật đản, Vu lan, cùng các ngày rằm, mùng một hằng tháng. Hai lịch này chồng lên nhau, làm cho một năm ở làng có khá nhiều dịp sinh hoạt chung.

Người lo việc cũng khác. Lễ ở đình do ban khánh tiết, các cụ ông, đội tế đảm nhận; lễ ở chùa do nhà sư và các cụ bà trong hội người cao tuổi, hội Phật tử. Nhiều gia đình có người tham gia cả hai, nên lịch lễ của làng là lịch chung của nhiều thế hệ.

Ở vùng ven đô như Thanh Oai, khi phần lớn người làng không còn làm ruộng, các lễ ở đình gắn với nông nghiệp dần ít đi, trong khi sinh hoạt ở chùa giữ khá đều vì gắn với nhu cầu tinh thần của người cao tuổi. Đây là xu hướng có thể quan sát ở nhiều làng quanh Hà Nội.

Mùa xuân: rằm tháng Giêng và mùa hội

Sau Tết, tháng Giêng là tháng đông vui nhất ở đình chùa. Ngoài hội làng của từng nơi, rằm tháng Giêng là dịp chùa đông người nhất trong năm. Ở các chùa làng vùng Thanh Oai, các cụ bà làm cỗ chay, tụng kinh, người trong làng và con cháu đi xa cùng về lễ. Nhiều chùa tổ chức lễ cầu an đầu năm cho dân làng.

Ở đình, đầu năm là lúc làng mở cửa đình, làm lễ khai hạ, chuẩn bị cho hội. Các làng có hội lớn như Bình Đà tập trung nhân lực cho phần rước, tế. Những làng nhỏ hơn có thể chỉ làm lễ đầu năm đơn giản, mời các cụ ra đình dâng hương, chúc thọ người cao tuổi.

Tháng Hai âm lịch, nhiều làng tiếp tục mở hội, và đây cũng là lúc đồng chiêm bắt đầu vào kỳ chăm sóc. Lễ xuống đồng, nếu làng còn giữ, thường diễn ra quanh thời gian này, đánh dấu việc bắt đầu một vụ mới.

Lễ xuống đồng và lễ cơm mới: dấu vết nông lịch

Lễ xuống đồng, có nơi gọi là lễ hạ điền, là nghi lễ mở đầu vụ cấy. Ngày xưa, các cụ trong làng làm lễ ở đình, cầu cho mưa thuận gió hoà, sau đó người đứng đầu làng xuống ruộng cấy những khóm lúa đầu tiên. Ở vùng đồng chiêm Thanh Oai, lễ này từng gắn chặt với vụ chiêm, vụ chính của vùng trũng.

Lễ cơm mới, hay lễ thượng điền ở một số nơi, diễn ra sau khi gặt, khi gạo mới được dâng lên đình như một lời tạ ơn. Mâm cỗ thường có cơm gạo mới, các món từ sản vật đồng quê. Lễ cơm mới cũng được nhiều gia đình làm tại nhà, mời họ hàng cùng ăn.

Ngày nay, khi diện tích lúa ở Thanh Oai thu hẹp, nhiều làng không còn làm lễ xuống đồng hay cơm mới ở đình. Một số làng vẫn giữ dưới dạng lễ nhỏ, chủ yếu như sự tưởng nhớ. Nếu bạn quan tâm đến văn hoá nông nghiệp, hỏi các cụ về những lễ này sẽ nhận được những câu chuyện sinh động về đời sống làng mấy chục năm trước.

Mùa hè: Phật đản và những ngày nông bận

Lễ Phật đản rơi vào rằm tháng Tư âm lịch, là dịp lễ lớn ở chùa. Các chùa làng ở Thanh Oai thường trang trí cờ, đèn, tổ chức lễ tắm Phật, tụng kinh, có nơi rước tượng quanh sân chùa. Các cụ bà, Phật tử trong làng và các làng lân cận về chùa đông hơn ngày thường.

Mùa hè cũng là mùa gặt chiêm và chuẩn bị vụ mùa, thời gian nông bận. Ở đình, đây thường là thời điểm ít lễ. Nhiều làng chỉ duy trì việc thắp hương ngày rằm, mùng một và dọn dẹp, kiểm tra mái ngói trước mùa mưa bão.

Với người muốn thăm đình chùa, mùa hè có điểm bất lợi là nắng nóng, mưa rào bất chợt, nhưng lại ít người, dễ quan sát kiến trúc. Nếu đi vào mùa này, nên chọn sáng sớm hoặc chiều muộn, mang theo nước và mũ, và chuẩn bị áo mưa.

Mùa thu: Vu lan, rằm tháng Tám và ngày tiệc

Rằm tháng Bảy âm lịch là lễ Vu lan, dịp tưởng nhớ cha mẹ, tổ tiên. Ở chùa làng, lễ Vu lan có tụng kinh, cài hoa hồng lên áo, nhiều nơi làm cỗ chay. Đây là một trong những dịp chùa đông nhất trong năm sau tháng Giêng. Các gia đình cũng làm lễ tại nhà theo phong tục.

Rằm tháng Tám là Tết Trung thu, chủ yếu là dịp vui của trẻ em. Ở một số làng, sân đình là nơi tổ chức rước đèn, phá cỗ cho thiếu nhi, do chi đoàn thanh niên hay hội phụ nữ đứng ra lo. Đình làng khi đó trở thành không gian vui chơi của cả xóm.

Một số làng có ngày tiệc của thần rơi vào mùa thu, tổ chức lễ ở đình với quy mô nhỏ hơn hội xuân. Mùa thu ở Thanh Oai trời trong, mát, là thời điểm đẹp để đi thăm đình chùa và chụp ảnh. Nếu có dịp, hỏi làng mình đến có lễ gì vào mùa này, bạn có thể được xem những nghi lễ ít người ngoài biết đến.

Cuối năm: lễ tất niên và chuẩn bị Tết

Tháng Chạp là tháng làng chuẩn bị đón năm mới. Ở đình, ban khánh tiết thường tổ chức lau dọn, đánh bóng đồ thờ, thay hoa, kiểm tra hệ thống điện. Lễ tất niên ở đình là dịp các cụ báo cáo với thần về một năm của làng, cầu cho năm mới yên ổn. Ở chùa, nhà sư và các cụ bà cũng dọn dẹp, chuẩn bị cho mùa lễ đầu năm.

Ngày hai mươi ba tháng Chạp, các gia đình cúng ông Công ông Táo tại nhà theo phong tục. Đây là lễ gia đình, không phải lễ ở đình chùa, nhưng nhiều nơi có thói quen thả cá chép ra sông, ao gần chùa. Một số chùa hiện nay hướng dẫn người dân thả cá đúng chỗ, không thả cả túi nilon xuống nước để giữ môi trường.

Đêm giao thừa, nhiều người dân Thanh Oai có thói quen ra đình, chùa làng dâng hương, hái lộc đầu năm. Ban quản lý thường bố trí người trông coi, giữ an toàn cháy nổ trong đêm đông người. Nếu tham gia, bạn nên giữ trật tự, không bẻ cành cây trong khuôn viên di tích, và cẩn thận với lửa.

Một năm lễ ở đình chùa làng — bảng tóm lược

Bảng dưới đây gom các dịp lễ thường gặp theo tháng âm lịch. Không phải làng nào cũng giữ đủ; đây chỉ là khung để bạn hỏi lại làng mình đang ở.

Ngày rằm và mùng một hằng tháng là hai ngày cố định đình chùa thường mở cửa, có người trông coi. Nếu muốn ghé thăm ngoài các dịp lễ lớn, đây là hai ngày dễ nhất.

Ngày rằm, mùng một: nhịp đều của chùa làng

Giữa các dịp lễ lớn, ngày rằm và mùng một âm lịch là nhịp sinh hoạt đều đặn nhất. Ở chùa, sáng sớm hay chiều tối những ngày này, các cụ bà trong làng mặc áo nâu hoặc áo lam, mang theo hoa quả lên chùa, cùng nhau tụng kinh trong khoảng một hai giờ. Có chùa có sư trụ trì hướng dẫn, có chùa chỉ có các cụ tự tổ chức dưới sự sắp xếp của một bà đứng đầu.

Ở đình, ngày rằm và mùng một thường chỉ có ông từ thắp hương, mở cửa đón người làng đến lễ. Một số làng có lệ các cụ trong ban khánh tiết ra đình vào ngày này để bàn công việc của làng, kiểm tra di tích. Không khí đình ngày thường yên tĩnh hơn hẳn chùa.

Với người mới chuyển đến Thanh Oai, tham gia vài buổi sinh hoạt ngày rằm ở chùa là cách tự nhiên để làm quen với hàng xóm lớn tuổi. Không cần biết tụng kinh; chỉ cần đến giúp dọn dẹp, sắp mâm cũng được đón nhận.

Lễ của dòng họ và lễ của làng: đừng nhầm

Ngoài lịch của đình và chùa, ở Thanh Oai còn một lớp lễ quan trọng khác là lễ của các dòng họ: giỗ tổ họ, lễ tảo mộ cuối năm, lễ thanh minh đầu tháng Ba. Những lễ này diễn ra ở nhà thờ họ và nghĩa trang của dòng họ, do trưởng họ chủ trì, không phải lễ chung của làng.

Người ngoài đôi khi thấy đông người tụ tập ở một ngôi nhà có mái cong trong xóm và tưởng đó là đình hay chùa. Thực ra đó thường là nhà thờ họ đang có giỗ tổ. Biết phân biệt giúp bạn không vô tình bước vào một buổi lễ riêng của gia tộc khác.

Ở nhiều làng, dòng họ lớn có vai trò quan trọng trong việc tổ chức hội làng: mỗi họ lo một phần lễ vật, một đội tế hay đội rước. Vì vậy lịch lễ dòng họ và lịch lễ làng đan vào nhau, tạo thành một năm sinh hoạt dày đặc mà chỉ người trong làng mới nắm hết.

Câu hỏi thường gặp

Đình làng có mở cửa ngày rằm không?

Phần lớn đình làng ở vùng Thanh Oai cũ mở cửa vào ngày rằm và mùng một âm lịch để người trông coi thắp hương và người làng đến lễ. Giờ mở không cố định, thường vào buổi sáng hoặc chiều tối. Nên hỏi người dân gần đình nếu muốn đến vào giờ cụ thể.

Lễ cơm mới còn được tổ chức ở Thanh Oai không?

Lễ cơm mới vẫn còn ở một số gia đình và một số làng, nhưng thưa dần khi diện tích lúa thu hẹp và nhiều người không còn làm ruộng. Ở nơi còn giữ, lễ thường nhỏ, mang ý nghĩa tưởng nhớ và tạ ơn nhiều hơn là nghi lễ lớn của cả làng.

Người không theo đạo Phật có nên đến chùa dịp Vu lan không?

Lễ Vu lan có ý nghĩa tưởng nhớ cha mẹ, tổ tiên, gần với truyền thống hiếu thảo chung của người Việt. Người không theo đạo Phật vẫn có thể đến chùa với tinh thần tôn trọng, tham dự hoặc chỉ quan sát, miễn là giữ trật tự và ăn mặc phù hợp.

Thả cá chép ngày ông Công ông Táo ở đâu cho đúng?

Nên thả cá ở sông, hồ, ao có nước sạch và lưu thông, không thả cả túi nilon xuống nước. Một số chùa và khu dân cư có điểm thu gom hoặc hướng dẫn thả cá. Đây là phong tục gia đình, việc giữ sạch môi trường quanh di tích là điều nên làm.

Đêm giao thừa có nên ra đình chùa làng không?

Nhiều người dân Thanh Oai vẫn giữ thói quen ra đình chùa làng đêm giao thừa để dâng hương, hái lộc. Nếu đi, bạn nên giữ trật tự, cẩn thận với lửa và hương, không bẻ cành cây trong khuôn viên di tích, và để ý trẻ nhỏ vì đêm đó thường đông người.