Nửa buổi ở làng Chuông là đủ để xem trọn cách một chiếc nón lá được làm ra trong nhà người làng, mua một chiếc nón tận tay người khâu, và nếu chọn đúng ngày thì dạo thêm phiên chợ nón họp từ sáng sớm. Làng nằm ở Phương Trung cũ, nay thuộc xã Thanh Oai mới, cách khu Kim Bài một quãng ngắn.
Khác với nhiều làng nghề đã thành điểm trưng bày, ở làng Chuông việc khâu nón vẫn diễn ra trong từng gia đình, xen giữa việc nhà và việc đồng. Bạn không đi xem một buổi trình diễn mà ghé vào một công việc thật. Phần dưới giúp bạn chuẩn bị cho nửa buổi đó: đến lúc nào, vào nhà ra sao, nhìn gì, hỏi gì và mua thế nào cho phải.
Đến làng Chuông bằng đường nào
Từ nội thành, hướng đi quen thuộc là qua Hà Đông rồi theo quốc lộ 21B về phía Kim Bài. Làng Chuông nằm gần trục đường này, rẽ vào đường làng là tới. Người địa phương vẫn gọi là "làng Chuông" hay "Phương Trung", nên khi hỏi đường bạn có thể dùng cả hai tên. Trên một số ứng dụng bản đồ, địa chỉ đã chuyển thành xã Thanh Oai, Hà Nội; một số chỗ vẫn hiện tên xã cũ.
Xe máy là lựa chọn thuận nhất vì có thể vào sâu trong ngõ, dừng trước cửa các nhà đang làm nón. Ô tô có thể vào đến các trục chính trong làng, nhưng nên đỗ ở khoảng đất rộng, gần đình hoặc chợ, rồi đi bộ. Đường làng hẹp, xe tải nhỏ chở hàng đi lại thường xuyên, đỗ chắn ngõ rất dễ gây phiền cho người làng.
Một điều nên biết là làng Chuông không có cổng chào du lịch hay bãi xe dành cho khách như các điểm tham quan lớn. Bạn nhận ra mình đã vào làng khi thấy những chồng nón xếp trước hiên, những sân nhà phơi lá trắng, những người ngồi cúi đầu bên khuôn nón. Nếu đi ô tô theo đoàn, nên thống nhất trước một chỗ tập trung dễ tìm như sân đình hay khu chợ, vì vào sâu trong ngõ rồi rất khó gọi nhau.
Nếu đi xe buýt, bạn cần xem tuyến chạy về hướng Kim Bài trên ứng dụng xe buýt của thành phố, rồi tính thêm một đoạn đi bộ hoặc xe ôm vào làng. Lộ trình xe buýt thay đổi theo từng giai đoạn nên đừng dựa vào thông tin cũ.
Chọn ngày: ngày thường hay ngày phiên chợ
Chợ nón làng Chuông họp theo phiên âm lịch, mỗi tháng vài phiên, và họp từ rất sớm, có khi từ lúc trời còn tối. Phiên chợ là nơi người làng bán nón thành phẩm, mua lá, mua vành, mua các nguyên liệu khác cho nghề. Người đi chơi thường thích ngày phiên vì cảnh chợ đông, nón xếp chồng, lá trắng phau, tiếng mặc cả rộn ràng. Bài về chợ Chuông trong mục làng nghề của trang có nói kỹ về cách chợ họp và bán gì; nếu muốn xem phiên, nên kiểm tra lịch âm và dậy sớm.
Ngày thường thì khác. Không có chợ, nhưng gần như nhà nào làm nghề cũng có người ngồi khâu. Đây lại là lúc dễ được ngồi xem lâu, hỏi chuyện kỹ, vì người làm không bị cuốn vào nhịp mua bán. Nếu mục đích của bạn là hiểu nghề, ngày thường có khi còn hợp hơn ngày phiên.
Một gợi ý dung hoà là đi ngày phiên nhưng chia nửa buổi làm hai phần: đầu buổi dạo chợ khi chợ đang đông, sau đó khi chợ tan thì vào các nhà làm nón. Cách này đòi hỏi đi sớm, nên phù hợp với người ở gần hoặc sẵn sàng xuất phát từ tờ mờ sáng.
Vào nhà làm nón: trình tự lịch sự
Ở làng Chuông, nhiều nhà mở cửa và sẵn lòng cho khách xem, nhưng đó không phải là nghĩa vụ. Trình tự dưới đây giúp bạn được đón tiếp tự nhiên.
- Đi chậm dọc đường làng, để ý những nhà có người ngồi khâu nón ở hiên hoặc gian ngoài.
- Dừng ở ngoài cổng, chào hỏi, hỏi xem có thể vào xem một lúc không.
- Nếu được mời vào, ngồi ở chỗ được chỉ, không đứng chắn ánh sáng của người đang khâu.
- Hỏi chuyện vào những lúc người làm chuyển công đoạn, không hỏi dồn dập khi họ đang khâu mũi khó.
- Xin phép trước khi chụp ảnh, nhất là chụp gương mặt; chụp tay và khuôn nón thường dễ được đồng ý hơn.
- Trước khi về, cảm ơn; nếu thấy hợp, mua một chiếc nón hoặc vài món nhỏ ngay tại nhà.
Không ai bắt buộc bạn phải mua. Nhưng với các gia đình làm nghề, thời gian dừng tay tiếp khách là thời gian không khâu được nón, nên một món hàng nhỏ là lời cảm ơn rất được trân trọng.
Những công đoạn bạn có thể thấy trong một buổi
Không phải nhà nào cũng làm đủ mọi công đoạn trong cùng một buổi. Bảng dưới giúp bạn nhận ra mình đang xem bước nào, để hỏi đúng chuyện.
| Công đoạn | Bạn sẽ thấy gì | Câu có thể hỏi |
|---|---|---|
| Chuẩn bị lá | Lá nón được là phẳng, chọn lá đều màu, cắt tỉa | Lá mua từ đâu, vì sao phải là lá |
| Làm vành | Những vòng tre, giang nhỏ được chuốt tròn, xếp theo cỡ | Vành làm bằng gì, ai làm vành |
| Lên khung | Vành gắn lên khuôn gỗ hình chóp, lá xếp lớp lên trên | Mỗi chiếc nón cần bao nhiêu lớp lá |
| Khâu | Kim, chỉ hoặc sợi cước luồn qua từng lớp, mũi đều tăm tắp | Mất bao lâu để khâu xong một chiếc |
| Hoàn thiện | Tháo khuôn, gắn quai, có nơi quét lớp chống thấm | Nón dùng đi nắng khác nón làm quà ra sao |
Những con số như số lớp lá, số vòng vành hay thời gian khâu mỗi chiếc thay đổi theo loại nón và tay nghề từng người. Nghe chính người làm kể thì chính xác hơn mọi con số bạn đọc được trên mạng.
Mua nón ở làng: vài điều nên biết
Hỏi rõ loại nón. Có nón dùng hằng ngày để đi nắng, đi đồng; có nón làm kỹ hơn, lá mỏng, mũi khâu mịn, dùng làm quà hoặc biểu diễn. Hai loại khác nhau về công sức nên khác nhau về giá.
Soi nón trước ánh sáng. Giơ nón lên trời để xem lá có đều, có lỗ thủng hay không, mũi khâu có thẳng hàng. Đây là cách người làng vẫn xem hàng.
Thử đội. Nón có nhiều cỡ. Đội thử, chỉnh quai, xem nón có ôm đầu và cân không, nhất là khi mua cho trẻ con hay người lớn tuổi.
Hỏi giá trước khi chọn. Hỏi rõ giá từng loại trước khi lấy, tránh trường hợp chọn xong mới ngỡ ngàng. Giá thay đổi theo mùa, theo loại lá, nên không có mức chung.
Mang nón về cẩn thận. Nón lá dễ bẹp nếu bị đè. Bạn có thể xin dây buộc thành chồng, treo lên tay lái hoặc đặt trên cùng trong cốp xe.
Nghe chuyện nghề: những điều đáng hỏi
Nghề trong nhà có từ đời nào. Nhiều gia đình ở làng Chuông làm nón qua mấy thế hệ. Hỏi xem ai dạy người đang khâu, học từ năm bao nhiêu tuổi, bạn sẽ nghe được những câu chuyện về bà, về mẹ, về những mùa nón đắt hàng và những mùa ế ẩm. Đó là phần lịch sử không có trong sách.
Một ngày làm nón diễn ra thế nào. Người khâu thường xen việc nón với việc nhà, việc đồng, trông cháu. Hỏi về nhịp ngày giúp bạn hiểu vì sao nón làm tay tốn công, và vì sao nghề này chủ yếu do phụ nữ trung niên, cao tuổi giữ.
Nón bán đi đâu. Có nhà bán ở chợ phiên, có nhà nhận làm theo đơn của mối buôn, có nhà làm nón cho đoàn biểu diễn, cho khách du lịch. Câu hỏi này cho thấy nghề gắn với thị trường ra sao, mà không cần hỏi thẳng chuyện thu nhập.
Điều gì khó nhất trong nghề. Có người sẽ nói là khâu sao cho mũi đều, có người nói là chọn lá, có người lại nói là giữ được người trẻ theo nghề. Mỗi câu trả lời mở ra một góc nhìn khác về làng.
Những câu nên tránh. Không hỏi dồn về thu nhập, không so sánh làng này với làng khác theo kiểu hơn thua, không nói những câu như "nghề này chắc sắp mất". Người làm nghề nhạy cảm với những nhận xét đó, và cuộc trò chuyện thường khép lại ngay.
Ghép làng Chuông với điểm khác trong ngày
Làng Chuông nằm ở vùng giữa Thanh Oai, nên rất dễ ghép với khu Kim Bài để ăn trưa. Nếu bạn đến làng Chuông vào buổi sáng ngày phiên, sau khi rời chợ và các nhà làm nón, có thể về Kim Bài ăn trưa rồi đi tiếp xuống phía Nam thăm chùa Bối Khê, hoặc sang phía Đông Nam xem cổng làng Ước Lễ.
Nếu bạn đã đi Cự Đà, Bình Đà ở phía Bắc vào buổi sáng, làng Chuông là điểm hợp cho đầu giờ chiều. Lúc này không còn chợ, nhưng việc khâu nón trong nhà vẫn diễn ra. Thêm nửa giờ ngồi trong một gian nhà mát, nghe tiếng kim xuyên lá, là phần nghỉ ngơi dễ chịu giữa một ngày đi nhiều.
Làng Chuông cũng có đình, chùa của làng. Nếu cửa mở, bạn có thể ghé thăm, ngồi nghỉ ở sân. Các di tích của làng được giới thiệu riêng trong mục đình chùa của trang.
Làng nghề trước đô thị hoá: nhìn bằng con mắt khách
Người đến làng Chuông lần đầu thường bất ngờ vì làng không còn vẻ quê như trong ảnh xưa. Nhà cao tầng, xe tải, cửa hàng xen vào giữa những nếp nhà khâu nón. Đó là thực tế chung của vùng ven đô Hà Nội. Nghề nón không còn là nguồn sống duy nhất; nhiều người trẻ đi làm công nhân, làm dịch vụ, người khâu nón phần đông là người trung niên và người cao tuổi.
Với người đi chơi, hiểu điều này giúp bạn bớt so sánh với những hình ảnh lý tưởng và trân trọng hơn những gì đang còn. Mỗi chiếc nón bạn mua, mỗi câu chuyện bạn nghe và kể lại đều góp một phần để nghề được biết đến. Đừng ép người làm kể chuyện nghề "đang mai một" hay "sắp mất" theo ý mình; cứ để họ nói về nghề theo cách của họ.
Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn, mục làng nghề của trang có bài riêng về cách làm nón và về chợ Chuông. Còn ở góc người đi chơi, nửa buổi ở làng Chuông là một lời nhắc rằng đồ thủ công quanh ta đều có bàn tay ai đó phía sau.
Câu hỏi thường gặp
Làng Chuông nay thuộc xã nào?
Làng Chuông trước thuộc xã Phương Trung, huyện Thanh Oai. Từ ngày 1/7/2025, Phương Trung cùng thị trấn Kim Bài và các xã Đỗ Động, Thanh Mai, Kim An, Kim Thư nhập thành xã Thanh Oai, thành phố Hà Nội. Tên làng không đổi nên hỏi đường "làng Chuông" là người ta biết.
Đi làng Chuông có phải mua vé không?
Không có vé vào làng. Bạn đi lại tự do trên đường làng. Việc vào nhà làm nón tùy chủ nhà đồng ý. Không bắt buộc phải mua hàng, nhưng nếu được ngồi xem lâu, mua một chiếc nón hoặc món nhỏ là cách cảm ơn được nhiều người chọn.
Chợ nón làng Chuông họp vào ngày nào?
Chợ họp theo phiên âm lịch, mỗi tháng có nhiều phiên và họp từ rất sớm. Lịch phiên được người làng biết rõ, bạn có thể hỏi trước người quen hoặc xem bài riêng về chợ Chuông trong mục làng nghề của trang. Ngày thường không có chợ nhưng vẫn xem được khâu nón trong nhà.
Có thể học khâu nón ở làng Chuông không?
Một số gia đình vui lòng hướng dẫn khách thử vài mũi khâu, nhất là trẻ em, nhưng đây không phải dịch vụ cố định. Bạn có thể hỏi khéo khi đang xem, và chấp nhận nếu người làm bận. Với nhóm đông như lớp học, nên liên hệ trước qua người quen trong làng.
Nón làng Chuông có khác nón ở nơi khác không?
Nón làng Chuông được biết đến nhờ lá trắng, vành tròn đều, mũi khâu mịn. Mỗi vùng làm nón có cách chọn lá, làm vành và khâu riêng. Muốn thấy khác biệt, bạn nên nhìn tận mắt và nghe người làm giải thích ngay tại làng.
Mang nón lá đi xe máy về có bị hỏng không?
Nón có thể bị bẹp hoặc gió làm cong vành nếu buộc không chắc. Nên xin dây buộc các nón thành chồng, để lòng nón úp vào nhau, treo chắc hoặc đặt nơi không bị đè. Gặp mưa thì bọc túi ni lông, vì lá ngấm nước dễ ố màu.