Ở vùng Thanh Oai cũ, rau màu và cây vụ đông là phần "thêm" trên nền đồng lúa: sau khi gặt lúa mùa vào mùa thu, những chân ruộng cao, thoát nước tốt được làm luống trồng rau cải, su hào, bắp cải, bí, ngô, khoai tây, khoai lang cho đến trước vụ chiêm. Một số vùng bãi ven sông và vườn quanh làng trồng rau quanh năm.
Rau ở đây có lợi thế lớn là ngay cạnh thị trường mười triệu dân. Rau cắt buổi chiều có thể nằm trên sạp chợ nội thành sáng hôm sau. Nhưng lợi thế ấy không tự biến thành thu nhập: thiếu lao động, giá lên xuống thất thường và yêu cầu rau an toàn ngày càng cao đang làm diện tích vụ đông ở nhiều xã ven đô thu hẹp.
Bài này đi qua những gì được trồng, đường đi của mớ rau từ ruộng Thanh Oai tới bữa cơm Hà Nội, vì sao vụ đông co lại và những hướng đang được thử. Không có giá cụ thể trong bài; giá rau thay đổi theo ngày và theo mùa.
Vụ đông: một vụ chen giữa hai vụ lúa
Vụ đông ở đồng bằng sông Hồng là vụ tận dụng: đất nghỉ sau lúa mùa, thời tiết mát và khô của mùa đông hợp với nhiều loại rau ôn đới như bắp cải, su hào, súp lơ, cà rốt, khoai tây. Những năm trước, vụ đông được xem là vụ sản xuất chính thứ ba, mang lại khoản tiền đáng kể cho nhà nông trước Tết.
Ở Thanh Oai, không phải ruộng nào cũng làm được vụ đông. Ruộng phải đủ cao để rút nước nhanh sau vụ mùa, gần nguồn nước tưới, và lịch phải khớp: gặt mùa xong phải làm đất ngay, thu hoạch rau xong phải kịp trả ruộng cho vụ chiêm. Những chân ruộng trũng phía nam hầu như không trồng được vì đất còn ướt khi đã vào đông.
Ngoài ruộng lúa, rau còn được trồng ở vườn quanh nhà, ở các vạt đất ven đường làng, bờ kênh, và ở những bãi đất trống của các khu dự án chưa xây. Rau trên đất dự án là hiện tượng quen ở vùng ven Hà Đông: người dân tận dụng trồng tạm, biết rằng có thể phải dừng bất cứ lúc nào.
Những cây thường gặp trên đồng màu Thanh Oai
Bảng dưới liệt kê nhóm cây phổ biến ở vùng đồng bằng ven đô Hà Nội, có thể gặp ở Thanh Oai; mức độ phổ biến thay đổi theo từng thôn và từng năm.
| Nhóm | Ví dụ | Đặc điểm khi trồng | Thị trường |
|---|---|---|---|
| Rau ăn lá | Cải ngọt, cải bẹ, rau muống, mồng tơi, xà lách | Ngắn ngày, quay vòng nhanh, cần nước tưới đều | Chợ dân sinh, chợ đầu mối, bán lẻ |
| Rau vụ đông ôn đới | Bắp cải, su hào, súp lơ, cà rốt | Hợp thời tiết lạnh, cần đất cao thoát nước | Chợ đầu mối, thương lái |
| Cây lấy củ, hạt | Khoai tây, khoai lang, ngô | Tốn ít công chăm hơn rau lá, giữ được lâu hơn | Thương lái, chế biến, chăn nuôi |
| Cây họ bầu bí | Bí xanh, bí đỏ, mướp, dưa chuột | Cần giàn hoặc bò đất, sâu bệnh nhiều | Chợ, bếp ăn tập thể |
| Rau gia vị | Hành, mùi, thì là, tía tô | Diện tích nhỏ, giá trị theo mùa lễ Tết | Chợ dân sinh |
Ngô vụ đông ngoài ăn tươi còn được trồng làm thức ăn cho bò, lợn, một hướng gắn với chăn nuôi trong vùng. Khoai tây vụ đông từng là cây chủ lực ở nhiều xã đồng bằng, nay giảm vì chi phí giống và công.
Đường đi của một mớ rau từ ruộng Thanh Oai ra chợ
Phần lớn rau của hộ nhỏ đi theo một chuỗi khá quen thuộc:
- Chiều hoặc sáng sớm, người trồng thu hoạch, rửa sơ, bó thành mớ hoặc xếp vào sọt.
- Rau được bán cho người thu gom trong thôn, hoặc chính người trồng chở ra chợ quê như chợ Kim Bài, các chợ xã để bán lẻ.
- Người thu gom gom rau của nhiều hộ, chở lên các chợ đầu mối nông sản của Hà Nội trong đêm.
- Tại chợ đầu mối, rau được bán buôn cho tiểu thương các chợ dân sinh, quán ăn, bếp ăn tập thể.
- Sáng hôm sau, rau lên sạp chợ nội thành và vào bữa cơm của người mua.
Qua mỗi khâu, giá cộng thêm chi phí vận chuyển, hao hụt và lời của người buôn. Người trồng thường chỉ nhận một phần nhỏ trong giá bán lẻ, và cũng là người chịu rủi ro lớn nhất khi rau rớt giá vì được mùa đồng loạt hay thời tiết thuận cho mọi vùng.
Một số hộ rút ngắn chuỗi bằng cách bán trực tiếp cho người quen ở nội thành, bán qua mạng xã hội hay giao cho bếp ăn trường học, nhà hàng gần đó. Cách này giữ lại nhiều giá trị hơn nhưng đòi hỏi đều đặn, đủ chủng loại và giữ được niềm tin.
Vườn rau quanh nhà: nền kinh tế không ai đếm
Bên cạnh ruộng màu, mỗi làng ở Thanh Oai còn có một mảng sản xuất mà thống kê hiếm khi tính đến: vườn rau quanh nhà, những luống rau trên đất lưu không, ven ao, bờ mương. Phần lớn rau này để nhà ăn, phần dư đem ra chợ sớm bán lẻ hoặc biếu con cháu ở nội thành mỗi cuối tuần.
Giá trị tiền của vườn rau nhỏ không lớn, nhưng với một hộ có người già, nó giảm đáng kể chi tiêu đi chợ và cho người già một việc làm nhẹ, đều đặn. Nhiều gia đình ở Hà Đông, nội thành vẫn giữ thói quen "về quê lấy rau", và chính dòng rau biếu này làm cho mối liên hệ giữa làng ven đô và thành phố bền hơn bất cứ chuỗi cung ứng nào.
Khi đô thị hoá lấn vào, vườn rau là thứ mất đầu tiên: đất vườn được xây nhà cho con, cho thuê trọ, hoặc nằm trong diện thu hồi. Ở các xã phía bắc giáp Hà Đông, nhiều nhà nay chỉ còn vài thùng xốp trồng rau trên sân thượng. Ở phía nam, vườn rau vẫn còn khá phổ biến.
Tính thử một sào rau vụ đông
Ví dụ giả định dưới đây không dùng giá thật mà chỉ cho bạn thấy các khoản cần cộng trừ khi quyết định có làm vụ đông hay không, trên một sào ruộng chân cao.
| Khoản | Gồm gì | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Làm đất, lên luống | Thuê máy xới, công lên luống | Đất còn ướt sau vụ mùa thì khó làm, tốn công hơn |
| Giống | Hạt giống hoặc cây con | Cây con mua sẵn đắt hơn hạt nhưng rút ngắn thời gian |
| Phân, thuốc | Phân chuồng hoai, phân vô cơ, thuốc phòng sâu | Dùng đúng thời gian cách ly trước khi thu hoạch |
| Nước tưới | Bơm nước, công tưới | Mùa khô hanh tưới nhiều; nguồn nước phải sạch |
| Công chăm sóc | Nhặt cỏ, bắt sâu, tỉa | Khoản lớn nhất nếu tính công của mình |
| Thu hoạch, bán | Công thu hái, chở ra chợ hoặc bán cho người gom | Giá phụ thuộc thời điểm, được mùa đồng loạt là xuống |
Nếu không tính công của mình, nhiều hộ thấy vụ đông vẫn có lãi. Nếu tính công theo mức đi làm thuê, phần lãi có thể biến mất trong năm giá thấp. Đó là phép tính thật mà mỗi gia đình đang làm khi quyết định để ruộng nghỉ hay trồng.
Vì sao vụ đông ở các xã ven đô co lại
Thiếu người làm. Rau là cây tốn công nhất trong nông nghiệp: làm luống, gieo, tưới, nhặt cỏ, bắt sâu, thu hoạch. Khi người trẻ đi làm công ăn lương, chỉ còn người già, mà sức người già có hạn.
Giá bấp bênh. Rau vụ đông được mùa ở cả đồng bằng là giá xuống thấp, có năm không đủ công nhổ. Rủi ro này lặp lại khiến nhiều hộ ngại đầu tư.
Thời gian giữa vụ quá ngắn. Giống lúa và lịch thời vụ nhiều nơi khiến khoảng trống giữa gặt mùa và cấy chiêm không đủ rộng cho một vụ rau trọn vẹn.
Đất bị chia cắt. Đường mới, khu đô thị, dự án làm cánh đồng bị chia nhỏ, nước tưới và lối đi bị ảnh hưởng.
Yêu cầu an toàn thực phẩm. Thị trường và cơ quan quản lý ngày càng quan tâm đến dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, nguồn nước tưới. Hộ nhỏ khó chứng minh rau của mình an toàn dù họ làm cẩn thận.
Rau an toàn, VietGAP và chuyện nguồn nước tưới
VietGAP là bộ tiêu chuẩn thực hành sản xuất nông nghiệp tốt của Việt Nam, đặt ra yêu cầu về đất, nước, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, ghi chép và truy xuất nguồn gốc. Rau đạt chứng nhận VietGAP dễ vào siêu thị, bếp ăn trường học và các kênh bán có yêu cầu nguồn gốc hơn rau không chứng nhận.
Với hộ nhỏ, chứng nhận riêng lẻ tốn kém và phiền phức. Cách phổ biến là sản xuất theo nhóm hoặc qua hợp tác xã: cả vùng cùng tuân thủ quy trình, cùng ghi sổ nhật ký sản xuất, cùng chịu kiểm tra. Hợp tác xã đứng ra ký hợp đồng bán hàng. Ở Hà Nội đã có nhiều vùng rau làm theo cách này; một vùng ở Thanh Oai muốn đi theo hướng ấy cần trước hết đủ diện tích liền vùng và đủ người cam kết.
Nguồn nước tưới là điểm nhạy cảm riêng của vùng này. Kênh mương lấy nước từ hệ thống sông Nhuệ, mà sông Nhuệ từng nhiều lần được phản ánh về ô nhiễm. Một vùng rau nghiêm túc thường dùng giếng khoan đã kiểm tra chất lượng, nước qua ao lắng, hoặc hệ thống tưới riêng. Đây là chi phí thêm nhưng cũng là lý lẽ thuyết phục nhất khi bán cho người mua khó tính.
Những hướng đang được thử
Hướng thứ nhất là trồng rau trong nhà lưới, nhà màng ở quy mô vừa, giảm sâu bệnh, giảm thuốc và trồng được trái vụ. Nhà lưới tốn vốn, phải xây trên đất được phép và chịu được gió bão, nhưng cho năng suất và chất lượng ổn định hơn ngoài trời.
Hướng thứ hai là chọn cây ít công mà vẫn có thị trường: ngô làm thức ăn chăn nuôi, khoai lang, bí đỏ, cây gia vị phục vụ mùa Tết. Đây là cách thích nghi của những vùng thiếu người hơn là cách làm giàu.
Hướng thứ ba là gắn rau với trải nghiệm cho người thành phố: vườn rau cho thuê theo ô, cuối tuần gia đình nội thành về tự trồng, tự hái. Mô hình này đã xuất hiện ở một số vùng ven Hà Nội; nó đòi hỏi vị trí dễ đến, chỗ đỗ xe, người quản lý và quan trọng là đúng quy định về sử dụng đất nông nghiệp, không biến thành khu nghỉ dưỡng trái phép.
Dù theo hướng nào, điểm chung là người làm rau thành công ở vùng ven đô hiếm khi chỉ là người trồng: họ còn là người bán, người giữ khách và người tổ chức. Đó là lý do hợp tác xã và các nhóm sản xuất có vai trò lớn hơn ở mảng rau so với mảng lúa.
Câu hỏi thường gặp
Ở Thanh Oai có mua được rau tận ruộng không?
Có thể, nhất là ở các thôn còn trồng rau vụ đông và vùng vườn quanh làng. Cách dễ nhất là ghé chợ quê buổi sáng như chợ Kim Bài hay các chợ xã, nơi người trồng mang rau ra bán. Mua trực tiếp ở ruộng thì nên hỏi người quen trong vùng, vì người trồng thường đã có mối thu gom.
Vụ đông ở Thanh Oai kéo dài từ khi nào đến khi nào?
Vụ đông bắt đầu sau khi gặt lúa mùa vào mùa thu và kết thúc trước khi làm đất cấy vụ chiêm xuân sau Tết. Khung thời gian cụ thể lệch theo năm, theo giống lúa và theo từng chân ruộng, nên mỗi thôn có lịch riêng.
Rau trồng gần sông Nhuệ có an toàn không?
Không thể kết luận chung cho mọi ruộng. Rủi ro nằm ở nguồn nước tưới và cách dùng thuốc, phân. Rau trồng theo quy trình, tưới bằng nước đã kiểm tra và có ghi chép, như rau VietGAP, có cơ sở tin cậy hơn. Người mua nên ưu tiên nguồn có truy xuất hoặc người trồng mình biết rõ.
Muốn trồng rau VietGAP ở Thanh Oai bắt đầu thế nào?
Nên bắt đầu từ việc tìm nhóm hộ cùng làm trên một vùng liền, liên hệ hợp tác xã nông nghiệp và cán bộ khuyến nông của xã để được hướng dẫn quy trình, kiểm tra đất nước và đầu mối chứng nhận. Chứng nhận theo nhóm thường khả thi hơn làm riêng lẻ.
Vì sao rau ở chợ nội thành đắt mà người trồng vẫn kêu lỗ?
Vì giá bán lẻ cộng nhiều khâu: thu gom, vận chuyển đêm, chợ đầu mối, tiểu thương, cộng hao hụt rau dập nát. Người trồng nhận phần đầu chuỗi và chịu rủi ro thời tiết, được mùa rớt giá. Rút ngắn chuỗi bán hàng là cách chính để giữ lại nhiều giá trị hơn.
Có được dựng nhà lưới trên ruộng lúa không?
Nhà lưới, nhà màng phục vụ trồng trọt trên đất nông nghiệp có quy định riêng về loại đất, diện tích và kết cấu. Trên đất trồng lúa, việc này gắn với chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Hãy hỏi UBND xã để biết điều kiện hiện hành trước khi đầu tư.